Nông nghiệp tuần hoàn không chỉ giúp giảm chi phí, hạn chế chất thải mà còn mở ra hướng phát triển nông nghiệp đa giá trị, gắn sản xuất với chế biến, OCOP, du lịch và bảo vệ môi trường.
Biến phụ phẩm thành tài nguyên
Sau hơn 5 năm kiên trì cải tạo, từ 3 ha đồi đất đá khô cằn ban đầu, tới nay khu đất của gia đình ông Bùi Văn Lành, Tổ 8, phường Thống Nhất, tỉnh Phú Thọ đang từng bước “hồi sinh”, trở thành không gian sản xuất mang lại hiệu quả kinh tế. Trên khu đồi bưởi, bách xanh, gù hương được trồng xen kẽ.
Dưới tán cây là khu chăn nuôi gà, lợn; mặt nước được tận dụng nuôi cá, ốc nhồi. Cỏ voi, chuối, sắn được trồng để chủ động một phần nguồn thức ăn cho vật nuôi. Trong mô hình, chất thải chăn nuôi được thu gom, xử lý, ủ để trở thành phân bón cho cây trồng, phụ phẩm từ trồng trọt được tận dụng làm thức ăn cho vật nuôi.
Từ cây trồng đến vật nuôi, từ mặt nước đến nguồn phân hữu cơ, các thành phần trong mô hình có sự hỗ trợ lẫn nhau, tạo thành một chu trình sản xuất tương đối khép kín. Cách làm này cho thấy, khi thay đổi tư duy sản xuất, những yếu tố từng bị xem là “bỏ đi” có thể trở thành đầu vào cho một quá trình sản xuất khác.
Câu chuyện của gia đình ông Lành đã phản ánh rõ bản chất của nông nghiệp tuần hoàn: Lấy tài nguyên làm trung tâm, giảm đến mức thấp nhất chất thải và kéo dài vòng đời của vật chất trong sản xuất. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà trước hết là sự thay đổi trong cách nghĩ, cách làm của người sản xuất.
Thay vì khai thác-sử dụng-thải bỏ theo mô hình tuyến tính, nông dân từng bước chuyển sang tái sử dụng, tái chế và tạo ra nhiều giá trị trên cùng một đơn vị tài nguyên.
Thực tiễn tại tỉnh Phú Thọ sau hợp nhất cho thấy dư địa phát triển nông nghiệp tuần hoàn còn rất lớn, với quỹ đất đa dạng, nhiều tiểu vùng sinh thái và hệ thống nông sản, đặc sản phong phú. Tuy nhiên, phương thức sản xuất truyền thống vẫn chiếm tỷ trọng lớn. Riêng lĩnh vực trồng trọt, lượng phế phụ phẩm phát sinh ước khoảng 2-3 triệu tấn mỗi năm; khoảng 25-30% số chất thải chăn nuôi chưa được xử lý triệt để.
Hiện nay, việc nhân rộng các mô hình vẫn còn gặp phải nhiều khó khăn. Khảo sát tại 68 đơn vị hành chính cấp xã cho thấy, khoảng 48,53% số xã, phường chưa có mô hình nông nghiệp tuần hoàn chính thức. Các giải pháp xử lý chất thải chủ yếu vẫn là hầm biogas và chế phẩm sinh học trong chăn nuôi...
Liên kết giữa kinh tế tuần hoàn, OCOP và du lịch còn yếu do sản xuất nhỏ lẻ, liên kết chuỗi chưa chặt chẽ, ứng dụng khoa học-công nghệ, chuyển đổi số, logistics và bảo quản còn hạn chế. Những hạn chế đó đòi hỏi phải chuyển từ các mô hình tự phát sang một chiến lược có tổ chức, có quy hoạch, có liên kết và lấy thị trường làm định hướng.
Để mang lại giá trị kinh tế bền vững
Để tạo khung định hướng đồng bộ, tỉnh đã ban hành Đề án “Phát triển nông nghiệp tuần hoàn, tích hợp đa giá trị cho các sản phẩm nông sản chủ lực, đặc sản của địa phương gắn với xây dựng các sản phẩm OCOP và du lịch nông nghiệp, nông thôn trên địa bàn tỉnh Phú Thọ giai đoạn 2026-2030”.
Trọng tâm là chuyển hóa phụ phẩm, chất thải thành nguyên liệu đầu vào, đồng thời gắn nông nghiệp tuần hoàn với xây dựng thương hiệu OCOP, phát huy giá trị văn hóa bản địa và phát triển du lịch. Đầu tháng 7 vừa qua, tỉnh đã ban hành kế hoạch để cụ thể hóa Đề án, dự kiến tổng nhu cầu kinh phí thực hiện ước khoảng 1.060 tỷ đồng.
Đồng chí Nguyễn Huy Nhuận, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Phú Thọ cho biết, việc chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp tuần hoàn, tích hợp đa giá trị là xu thế tất yếu nhằm chuyển từ tư duy sản lượng sang tư duy kinh tế nông nghiệp.
Đây là giải pháp quan trọng thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi.
Đích đến của hướng đi này là không dừng ở tuần hoàn trong phạm vi một trang trại hay một hộ gia đình, mà mở rộng thành chuỗi giá trị với quy mô rộng hơn. Một vùng sản xuất có thể đồng thời cung cấp nông sản, nguyên liệu chế biến, sản phẩm OCOP và mở ra không gian trải nghiệm, câu chuyện văn hóa địa phương đặc sắc.
Những vùng chè tập trung như Long Cốc, chè Shan tuyết gắn với du lịch sinh thái tại Vườn quốc gia Xuân Sơn, Pà Cò; vùng bưởi tại Tân Lạc, Yên Thủy, Chí Đám, Bằng Luân; vùng cam Cao Phong hay các làng nghề bánh chưng, mì miến, rượu cần, mộc, đá cảnh, thổ cẩm đều có thể trở thành những không gian để tích hợp nhiều giá trị...
Khi đó, giá trị của nông nghiệp không chỉ nằm ở sản lượng thu hoạch mà còn đến từ thương hiệu, chất lượng, câu chuyện sản phẩm, cảnh quan, văn hóa, trải nghiệm và khả năng tiêu thụ...
Để hiện thực hóa định hướng trên, tỉnh Phú Thọ đang quyết tâm đặt mục tiêu đến năm 2030, ít nhất 70% số phụ phẩm từ cây trồng chủ lực được thu gom, tái sử dụng; 60% số hộ và 100% số trang trại chăn nuôi xử lý, tái sử dụng chất thải.
Đồng thời, tỉnh xây dựng 3-4 mô hình trồng trọt tuần hoàn, giảm phát thải khí nhà kính, gắn với mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc; thí điểm ít nhất 15 mô hình canh tác tuần hoàn có hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định để từng bước tham gia thị trường tín chỉ các-bon; xây dựng một số mô hình “Làng nông nghiệp tuần hoàn”, trong đó các giải pháp khép kín được ứng dụng đồng bộ với quản lý nông nghiệp thông minh, hướng tới tái tạo tài nguyên và bảo vệ hệ sinh thái nông thôn.
Cùng với đó, tăng cường thu gom, phân loại, tái sử dụng tại nguồn; nhân rộng các mô hình vườn-ao-chuồng, lúa-cá, biogas, nuôi trùn quế, ruồi lính đen, sản xuất phân hữu cơ và năng lượng sinh học; đầu tư hạ tầng sản xuất, phát triển vùng nguyên liệu ổn định, nâng cao chất lượng và thương hiệu OCOP...
Khi tổ chức bài bản như vậy, những vùng “đất khó” sẽ trở thành nguồn lực phát triển đáng kể; phụ phẩm trở thành nguyên liệu; nông sản không chỉ được bán trên thị trường mà còn kể được câu chuyện về văn hóa, con người và vùng đất.
Đồng chí Đinh Công Sứ, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Phú Thọ cho biết, việc chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp tuần hoàn, tích hợp đa giá trị, gắn với du lịch và OCOP không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết, chiến lược then chốt giúp tái cấu trúc không gian kinh tế, tối ưu hóa tài nguyên và phát triển nông nghiệp an toàn, bền vững.
Trong quá trình đó, người nông dân là trung tâm, khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực để từng bước xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, xanh, bền vững và có giá trị cao.
