Đối với đồng bào Tày, Nùng, đây là Tết quan trọng thứ nhì sau Tết Nguyên đán, là một trong những phong tục tập quán thể hiện những nét đẹp truyền thống dân tộc, tạo nên một bức tranh văn hóa độc đáo với nhiều sắc thái khác nhau. Năm nay, với chủ đề: “Pái toòng nên duyên-Pay tái nghĩa tình”, người dân Lâm Thượng phấn khởi tổ chức mở hội làng.
Theo quan niệm của người Tày, Nùng, những phụ nữ sau khi đi lấy chồng, quanh năm phải cùng chồng con lo toan việc làm ăn ở nhà chồng, phải quán xuyến hương khói thờ phụng ông, bà, tổ tiên nhà chồng. Chính vì vậy, rằm tháng Bảy là dịp người phụ nữ cùng chồng, con sắm lễ vật trở về nhà bố mẹ đẻ, tự tay chăm sóc cho bậc sinh thành.
Đây cũng là dịp con rể thể hiện tấm lòng biết ơn bố mẹ vợ của mình đã có công sinh thành, nuôi dưỡng, chăm sóc con gái đến khi trưởng thành để gả cho mình. Rằm tháng bảy, con rể người Tày tạm gác mọi công việc đồng áng, dù ở bản xa nào đó cũng chuẩn bị đồ lễ để “Pay Tái”.
Cùng nhà báo Đình Nguyên, công tác tại Báo và Đài phát thanh truyền hình tỉnh Lào Cai về Lâm Thượng, dọc đường, anh kể: “Đồng bào vùng cao chúng tôi có tục lệ “Pái toòng” là phong tục bái lạy tổ tiên, các bậc họ hàng bề trên của cô dâu và chú rể người Dao trong ngày cưới. Để được nhận chúc phúc của tổ tiên, của các bậc bề trên cho cuộc sống của đôi vợ chồng trẻ ấm no, hạnh phúc. Nghi thức này cũng là sợi dây kết nối đôi vợ chồng trẻ sống có đạo hiếu đối với tổ tiên, họ hàng và sống có trách nhiệm, vun vén cho cuộc sống gia đình”.
Trước đây, lễ cưới của người Dao diễn ra trong hai ngày một đêm, với nghi lễ “Pái toòng”, bái lạy tổ tiên và các bậc bề trên này thường kéo dài cả đêm. Nay, lễ cưới chỉ diễn ra trong một ngày và nghi lễ “Pái toòng” đã được rút gọn còn vài giờ.
Còn “Pay tái” là phong tục về Tết nhà ngoại rất độc đáo của người Tày và Nùng và để làm tròn đạo hiếu, nghĩa tình của người con gái đã đi lấy chồng, cùng chồng con sắm sửa vật phẩm theo phong tục truyền thống về Tết bên ngoại. Lễ vật Tết ngoại gồm đôi vịt bầu béo, một chai rượu ngon, một giỏ bánh (thường là bánh gai, hoặc bánh chuối do chính tay mình làm), một chai mật mía hoặc cân đường và một cân đậu xanh hoặc đậu đen.
Đến nhà, con rể trực tiếp làm thịt vịt với các món ăn truyền thống như pẻng ít, cá bỗng nướng, mọc vịt hay còn gọi là mooc pất, canh măng mai... vốn không thể thiếu trong dịp rằm tháng Bảy, sau đó mời bố mẹ vợ thưởng thức.
Đồng chí Trần Quốc Tuấn, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Lâm Thượng cho biết, lễ hội năm nay tổ chức từ ngày 28-30/8 tại sân vận động xã Lâm Thượng, thôn Hin Lạn và thôn Khéo Lẹng. Những nội dung hoạt động đặc sắc, hấp dẫn là: Bóng đá nữ, trích đoạn đám cưới dân tộc Dao, nhảy lửa dân tộc Dao...
Đáng chú ý, sáng 30/8, sau phần khai hội, Ban tổ chức tái hiện lại “Câu chuyện Pay tái nghĩa tình”, sân khấu hóa câu chuyện về người con gái sau khi có gia đình riêng, cứ đến tháng bảy âm lịch hằng năm, lại cùng chồng con sắm sanh lễ vật mang về tri ân công đức sinh thành, chăm sóc, dạy dỗ của bố mẹ.
Dịp này còn diễn ra nhiều hoạt động dân gian mang đậm văn hóa bản địa độc đáo khác như chọi dê, thi bắt vịt dưới nước, thi vấn khăn Tày, thi bóc măng mai, thi kéo co, chơi quay, hái lộc, đi cà kheo. Cuộc thi đi cà kheo là trò chơi dân gian tiêu biểu hầu như ai cũng biết đến. Cà kheo được làm từ cây tre hoặc trúc, phải chọn thân cây thẳng, không quá già, cũng không quá non, có độ dẻo bền. Thân cây mang về được hơ qua lửa để nắn thẳng, sau đó hong sấy nhằm bảo quản chống mối mọt.
Cà kheo có hai thanh gỗ ngang, một thanh ở phía trước và một thanh ở phía sau, được gắn với hai thanh gỗ dọc. Người đi cà kheo sẽ sử dụng hai thanh gỗ ngang để giữ thăng bằng. Mỗi thôn sẽ chọn ra một người để thi đấu. Ban tổ chức sẽ cho các đội bốc thăm thi đấu, người chơi sẽ phải đứng lên trên cà kheo và đi đến vạch đích. Để đi được cà kheo đòi hỏi người chơi phải có sự khéo léo, tỉ mỉ nếu không sẽ rất khó đứng vững và bước đi.
Một trò chơi khác vô cùng hấp dẫn làm tăng thêm sự phấn khích và tiếng cười cho mọi người chính là cuộc thi bắt vịt ở dưới nước. 17 thôn cử ra đội, mỗi đội ba người chơi tham gia trận đấu. Cuộc thi nhìn đơn giản nhưng lại vô cùng khó, vì vịt có thân hình nhỏ và vô cùng linh hoạt, vì vậy việc bắt được nó là rất khó.
Số lượng vịt gồm 38 con (có hai con đeo đai, đội nào bắt được con đeo đai sẽ được bán đấu giá tại lễ hội). Số vịt bắt được ở dưới suối, sau đó đem về chế biến thành ba món gồm hai món bắt buộc và một món tự chọn (dụng cụ, gia vị và măng mai do các đội thi tự chuẩn bị). Ban tổ chức sẽ bình chọn đội làm món ngon nhất, sau đó cùng mọi người thụ hưởng...
Về Lâm Thượng dự ngày hội “Pay tái”, du khách vừa tham quan, mua sắm tại các gian hàng trưng bày sản phẩm đặc trưng của địa phương, vừa cùng trải nghiệm như leo núi, khám phá hang động, tắm suối mát; thưởng thức các đặc sản ẩm thực nổi tiếng như vịt bầu, cá bỗng, pẻng ít...
Có thể nói, ngày hội đã góp phần gắn bó cộng đồng, củng cố đoàn kết, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa Tày, Nùng, Dao, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào ở vùng cao Tây Bắc.
