Từ xa xưa, núi Chẹ đã gắn với truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh. Hai ngọn núi đá vôi sừng sững của hòn Chẹ án ngữ một bờ sông Ðà. Ðỉnh núi hình đầu rồng hướng ra con sông mà cụ Nguyễn Tuân đã từng dành cho cả một thiên ký sự nổi tiếng. Theo truyền thuyết, trong cuộc đấu tranh không khoan nhượng giữa Sơn Tinh và Thủy Tinh, đây là mảnh đất giao tranh quyết liệt. Sơn Tinh đã bóc núi, ném về phía sông để tiêu diệt muôn loài thủy quái. Hiện nay, khi lên thăm đỉnh núi Ba Vì, du khách có thể thấy vô vàn tảng đá cuội xếp chồng lớp lớp, ngay cả phía trên bức vách, phía sau đền Thượng thờ Tản Viên Sơn Thánh. Ðá núi Ba Vì đã được dùng để chặn nước dâng, trong đó hòn Chẹ là khối đá lớn nhất, quyết định nhất, mà thần Tản Viên đã ném về phía sông Ðà để chặn nước dâng (tên Chẹ chính là từ đọc chệch của chữ chặn). Không chỉ gắn với truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh, hòn Chẹ còn là một kiệt tác của tạo hóa, một thắng cảnh nổi tiếng từ lâu đời. Quả núi ở giữa nền đất bằng phẳng, vươn tới tận bờ sông. Khối núi vút lên cao vòi vọi giữa chốn sơn thủy hữu tình, từng được người Pháp trước đây ví như một Nhà thờ Ðức Bà ở trời Nam. Trong lòng núi có hang đá và trong những năm kháng chiến chống quân xâm lược, quân đội ta đã sử dụng làm xưởng công binh cung cấp vũ khí. Trong những năm 60 của thế kỷ trước, từng có chủ trương lập hồ sơ để Nhà nước công nhận danh thắng hòn Chẹ với đỉnh Hàm Rồng, nhưng đáng tiếc là chủ trương này không được thực hiện.
Hiện nay, núi Chẹ bị khai thác với tốc độ ngày càng chóng mặt. Mỗi ngày, ước tính có hơn 1.000 m3 đá núi Chẹ "đội nón ra đi". Người ta kìn kìn mang đi khỏi nơi đây những gì mà... ngày xửa ngày xưa Sơn Tinh đã dùng để đánh chặn Thủy Tinh... Từ góc độ địa chất, có thể thấy núi Chẹ là núi đá vôi của hệ tầng Na Vang, được hình thành dưới đáy biển kỷ Permi (250 đến 300 triệu năm trước). Loại đá đó khác hẳn với các đá ba-dan và biến chất có trong khu vực, tạo nên một nét nhấn cực kỳ quan trọng về đa dạng địa chất của vùng. Ðó cũng là tiêu chí để vùng cảnh quan tuyệt vời này có thể xây dựng thành một công viên địa chất của Thủ đô trong tương lai. Việt Nam là một đất nước giàu có đá vôi vào loại nhất thế giới. Do vậy, việc khai thác đá vôi trong một quả núi thắng cảnh như núi Chẹ là một việc cần được bàn thảo lại một cách thật nghiêm túc.
Quan sát những gì còn sót lại của hòn Chẹ, thiết nghĩ vẫn còn chưa thật muộn để cứu kỳ quan thiên nhiên này. Trước hết, cần có quyết định đình chỉ mọi việc khai thác đá vôi tại đây, chờ các quyết định tiếp theo của các cấp chính quyền và các bộ ngành liên quan. Một quyết định đúng đắn sẽ giúp cho con cháu chúng ta đời sau không phải đau lòng dùng bê-tông, sắt thép để đắp lại một hòn Chẹ từng mang hồn thiêng sông núi. Ðó cũng là điều nên làm để hướng tới kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội.
PGS, TS Tạ Hòa Phương
Chủ tịch Hội Cổ sinh - Ðịa tầng Việt Nam
