Nhiều làng nghề ở những vùng quê Hà Nội vốn ít người biết đến, nay đã có sản phẩm tiêu thụ tại nhiều địa phương trong cả nước, thậm chí vươn ra thị trường quốc tế. Chuyển đổi số không chỉ giúp xóa nhòa khoảng cách về thị trường tiêu thụ, mà còn thay đổi cả cách thức kinh doanh, giúp người dân nắm bắt sát hơn nhu cầu của thị trường, thúc đẩy đổi mới công năng, chất liệu, mẫu mã sản phẩm, qua đó nâng tầm giá trị làng nghề.
Thay đổi phương thức làm việc từ số hóa
Một ngày làm việc của chị Đinh Thị Tuyền (xã Phượng Dực, Hà Nội) không bắt đầu trong xưởng mà bắt đầu bằng việc... quay clip TikTok. “Làng nghề làm hương của mình có hơn 100 năm tuổi, đến mình đã là đời thứ năm. Hôm nay mình sẽ cho các bạn xem quy trình làm hương thế nào nhé...”. Chị Tuyền bắt đầu “lên sóng” như thế. Chị lấy nguyên liệu như quế, keo bời lời, hoàng đàn... cho vào máy trộn, vừa làm, vừa nói chuyện về các công đoạn tạo ra hương vòng. Cách giới thiệu dí dỏm của chị Tuyền khiến chị có nhiều clip (đoạn phim) đạt hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn lượt xem. Chị Đinh Thị Tuyền là Trưởng thôn Thượng. Công việc của chị không chỉ là quảng bá, bán hàng cho xưởng mình, mà còn quảng bá thương hiệu cho cả nghề làm hương thôn Thượng nói chung.
Xã Phượng Dực thuộc vùng “đất trăm nghề”, nhưng do xa trung tâm, cho nên phát triển chậm hơn nhiều xã khác. Song vài năm gần đây, các làng nghề Phượng Dực trở nên nổi tiếng. Chuyện bắt đầu từ khi số hóa “về làng”. Ban đầu, nhiều người nghĩ TikTok, YouTube, Facebook... là của lớp trẻ. Nhưng chính quyền địa phương đã nỗ lực triển khai chuyển đổi số bằng cách hướng dẫn người dân làm chủ phương tiện thông minh và nhất là kỹ năng bán hàng trên mạng. Người dân dần nhận ra giá trị để rồi giờ “nhà nhà lên sóng”.
Điển hình như đầu tháng 5/2026, người dân làng nghề mộc Phượng Vũ được tập huấn về cách thức bán hàng trên mạng. Tại lớp tập huấn, chuyên gia Đỗ Việt so sánh những trang bán hàng của người dân với những trang bán hàng khác, chỉ rõ lý do những kênh thu hút hàng trăm nghìn lượt xem. Mọi người được hướng dẫn cách chụp ảnh, quay video và thuyết minh, giới thiệu sản phẩm... Những học viên hôm nay rất có thể sẽ thành chuyên gia “chốt đơn” online trong tương lai, như chính Trưởng thôn Thượng Đinh Thị Tuyền. Chị Tuyền chia sẻ, khi mới bắt đầu, chị cũng “ngượng nghịu” khi đứng trước máy quay. Nay chị đã là một “chuyên gia” bán hàng trên mạng.
Tương tự xã Phượng Dực, xã Chuyên Mỹ không có lợi thế của vùng ven đô, nhưng sản phẩm Chuyên Mỹ đã vươn xa ra thế giới. Sau khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, Chuyên Mỹ thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đẩy mạnh thương mại điện tử. Năm 2026, xã phấn đấu doanh thu từ hoạt động thương mại điện tử đạt hơn 650 tỷ đồng.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Vũ Văn Hữu cho biết: “Xã tiếp tục triển khai các khóa đào tạo cơ bản, nâng cao, chuyên sâu về kỹ năng ứng dụng thương mại điện tử trong kinh doanh online, livestream quảng bá, giới thiệu sản phẩm cho khoảng 250-300 hộ gia đình, tổ chức, doanh nghiệp. Khi làng nghề khảm trai-sơn mài Chuyên Mỹ được Hội đồng Thủ công thế giới công nhận là thành viên Mạng lưới các làng nghề thủ công sáng tạo thế giới, chúng tôi càng phải tận dụng cơ hội để quảng bá, tiêu thụ sản phẩm”. Hiện nay, Chuyên Mỹ liên tục tổ chức các đợt livestream quảng bá, giới thiệu sản phẩm nhất là vào thứ bảy, chủ nhật, mở rộng thị trường tiêu thụ cho các sản phẩm: Giày da, khảm trai, sơn mài, gỗ mỹ nghệ và nhiều sản phẩm OCOP khác.
Hà Nội có 1.350 làng nghề. Trước đây, số hóa thường gắn với những làng nghề ven đô như: Gốm Bát Tràng, lụa Vạn Phúc, điêu khắc Sơn Đồng... Nay, cùng với quá trình xây dựng “cuộc sống số”, nhất là nhờ xung lực của Nghị quyết số 57-NQ/TW, số hóa phát triển mạnh mẽ ở những làng nghề xa trung tâm như các xã: Phượng Dực, Chuyên Mỹ, Thạch Thất, Thư Lâm... thậm chí cả vùng núi Ba Vì, Bất Bạt... Nhiều nghệ nhân, thợ thủ công trở thành chủ nhân của những kênh bán hàng với hàng trăm nghìn lượt người theo dõi.
Từng bước khai thác có chiều sâu
Khởi đầu bằng việc bán hàng trên mạng, nhiều cơ sở sản xuất đã nhận ra những tiềm năng to lớn khác từ mạng xã hội. Chẳng hạn, nhiều nghệ nhân khảm trai ở Chuyên Mỹ trước đây thường sản xuất những sản phẩm kích cỡ lớn, đắt tiền. Nhược điểm của những sản phẩm này là rất kén khách.
Anh Vũ Đức Quân (đại diện cơ sở Hùng Hồng, xã Chuyên Mỹ) chia sẻ: “Khi sử dụng các kênh bán hàng qua mạng, chúng tôi nhận được rất nhiều phản hồi của khách hàng. Qua phản hồi, chúng tôi điều chỉnh chuyển sang những sản phẩm khảm trai giá cả phải chăng, kích thước nhỏ gọn, hợp túi tiền với nhiều người tiêu dùng. Từ đó, lượng tiêu thụ tăng lên”.
Số hóa vừa là kênh bán hàng, vừa giúp nhà sản xuất “bắt mạch” thị trường, qua đó, điều chỉnh thiết kế mẫu mã, chất liệu sản phẩm - đây cũng là kinh nghiệm nhiều cơ sở sản xuất rút ra từ chuyển đổi số.
Cùng với đó, ứng dụng số hóa được đẩy mạnh trong khâu thiết kế sản phẩm. Nhiều sản phẩm trước đây người thợ chỉ có thể hình dung trong trí tưởng tượng, hiện nay, công nghệ 3D, công nghệ AI được ứng dụng, giúp họ “biết trước” dáng hình, mẫu mã sản phẩm để điều chỉnh trước khi sản xuất đại trà.
Theo Phó Chủ tịch Hội Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc Trần Thị Ngọc Lan, trước đây tại làng nghề lụa Vạn Phúc, việc đục mẫu hoa văn thủ công mất rất nhiều thời gian, nhưng khi được số hóa, công đoạn này giúp rút ngắn quy trình sản xuất, tạo ra nhiều mẫu hoa văn tinh xảo hơn.
Tương tự, nghệ nhân Vũ Như Quỳnh (làng gốm Bát Tràng) cho biết, các công nghệ như máy quét 3D, in 3D hay thiết kế trên máy tính cũng giúp rút ngắn một nửa thời gian tạo mẫu và phát triển sản phẩm mới. Trước đây quá trình này mất trung bình từ bốn đến sáu tuần, thì nay chỉ mất một đến hai tuần. Đáng chú ý, chỉ trong vài giờ, công nghệ giúp nghệ nhân tìm ra được màu men giống 99% màu men mà khách hàng yêu cầu - một công việc rất phức tạp trước đây.
Tại làng quạt Chàng Sơn hay một số làng nghề mộc mỹ nghệ khác ở Thư Lâm, Thạch Xá, Sơn Đồng... ứng dụng công nghệ giúp mẫu mã sản phẩm phong phú hơn, nhiều sản phẩm nếu chỉ dùng phương pháp thủ công sẽ gặp khó khăn trong thiết kế, chế tác sản phẩm.
Số hóa nói chung, thương mại điện tử nói riêng đang trở thành một phần không thể thiếu trong sự phát triển của làng nghề Hà Nội. Điều này càng có ý nghĩa hơn khi Hà Nội có bốn làng nghề gia nhập Mạng lưới các làng nghề thủ công sáng tạo thế giới.
Nhiều xã đặt mục tiêu tiêu thụ sản phẩm qua thương mại điện tử lên đến vài trăm, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng. Song, bên cạnh những mặt tích cực, quá trình chuyển đổi số tại làng nghề còn khó khăn về hạ tầng công nghệ, chi phí quảng cáo, logistics...; một bộ phận người dân chưa theo kịp sự thay đổi của thời đại.
Chính quyền các cấp cần tăng cường đào tạo chuyên sâu về thương mại điện tử, kỹ năng chụp ảnh, livestream, chăm sóc khách hàng... cho người dân cũng như xây dựng nền tảng số dùng chung mạnh hơn nữa để hỗ trợ người dân làng nghề số hóa một cách bền vững.
