Để nâng cao hiệu quả kinh tế lâm nghiệp, các tỉnh trong khu vực đang thực hiện các giải pháp phát triển ngành chế biến và xuất khẩu sản phẩm lâm sản gắn với mở rộng thị trường tiêu thụ gỗ nguyên liệu.
Hình thành công nghiệp chế biến gỗ
Cuối tháng 11/2023, Công ty cổ phần Dũng Nguyệt Anh Quảng Bình khánh thành và đưa vào hoạt động nhà máy sản xuất viên nén gỗ tại Khu công nghiệp tây bắc Quán Hàu, huyện Quảng Ninh. Nhà máy có tổng mức đầu tư 145 tỷ đồng, công suất 70.000 tấn sản phẩm/năm. Đây là nhà máy viên nén năng lượng thứ hai tại Quảng Bình đi vào hoạt động, góp phần chủ động đầu ra cho người trồng rừng sản xuất tại địa phương. Đại diện lãnh đạo Công ty cổ phần Dũng Nguyệt Anh cho biết, cùng với các tỉnh trong khu vực, Quảng Bình là địa phương có tiềm năng rất lớn về gỗ rừng trồng và nguồn phế thải lâm nghiệp, nông nghiệp (vỏ cây, mùn cưa, gỗ vụn,...), phân bổ rộng khắp trên địa bàn toàn tỉnh, là điều kiện tốt để phát triển sản phẩm viên nén gỗ. Đây là loại nhiên liệu giúp giảm đến mức thấp nhất những tác động có hại cho môi trường, nhất là trong sản xuất công nghiệp, nhiệt điện. Sản phẩm được làm từ 100% nguyên liệu gỗ rừng trồng, bảo đảm được yêu cầu chất lượng cũng như việc truy xuất nguồn gốc gỗ nguyên liệu.
Bên cạnh việc mở rộng diện tích rừng trồng, 5 năm gần đây, có nhiều doanh nghiệp ở Quảng Bình đã đầu tư các cơ sở chế biến sản phẩm gỗ nhằm nâng cao giá trị gắn với phát triển vùng nguyên liệu tại địa phương. Toàn tỉnh hiện có 446 cơ sở chế biến gỗ, lâm sản ngoài gỗ. Nguồn nguyên liệu đầu vào cung cấp cho công nghiệp chế biến gỗ chủ yếu là gỗ rừng trồng, gỗ từ cây trồng phân tán, gỗ nguyên liệu từ cây cao-su, thông nhựa và gỗ nhập khẩu.
Những năm gần đây, Nghệ An nổi lên là tỉnh dẫn đầu khu vực Bắc Trung Bộ về chế biến và xuất khẩu lâm sản. Riêng năm 2022, giá trị kim ngạch xuất khẩu lâm sản của tỉnh đạt 344 triệu USD. Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An Nguyễn Văn Đệ, toàn tỉnh có 45 doanh nghiệp chế biến gỗ, 98 doanh nghiệp sản xuất các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ và 10.410 cơ sở sản xuất, kinh doanh mặt hàng đồ gỗ và các sản phẩm từ gỗ, lâm sản ngoài gỗ. Trong đó có hai dự án sản xuất gỗ quy mô lớn với công nghệ hiện đại của châu Âu, đó là Nhà máy chế biến Nghĩa Đàn giai đoạn 1, gồm: dây chuyền gỗ ghép thanh công suất 12.000m3/năm và dây chuyền sản xuất ván MDF công suất 130.000m3/năm và Nhà máy chế biến ván sợi MDF tại huyện Anh Sơn, công suất 400.000m3/năm. Tại Nghệ An có ba nhà máy viên nén sinh khối đã đi vào hoạt động với công suất các nhà máy từ 140.000-160.000 tấn/năm. Ngoài ra, toàn tỉnh hiện nay có 182 làng nghề liên quan đến lâm sản.
Chế biến dăm gỗ cũng là lĩnh vực phát triển mạnh mẽ nhất trong thời gian gần đây với sản lượng đạt 700.000-1.000.000 tấn/năm phục vụ xuất khẩu. Tổng các sản phẩm chế biến của đồ mộc, gỗ ván MDF, dăm NLG, gỗ, ván ghép thanh tăng liên tục qua từng năm.
Cũng theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Nghệ An Nguyễn Văn Đệ, tại địa phương đã hình thành Khu lâm nghiệp ứng dụng công nghệ cao vùng Bắc Trung Bộ, nhưng chưa hình thành được chuỗi liên kết sản xuất theo hướng chuyên môn hóa giữa các doanh nghiệp ngành chế biến từ khâu khai thác gỗ, sơ chế, sản xuất sản phẩm từ gỗ như chân bàn, chân ghế, mặt bàn, tựa ngồi... đến khâu sơn, dán keo, lắp ráp, đóng gói sản phẩm hoàn chỉnh. Chưa có doanh nghiệp trong tỉnh tập trung sản xuất các nguyên liệu phụ gia phục vụ hoạt động sản xuất, chế biến gỗ và các sản phẩm từ gỗ như: sơn, keo dán gỗ, bao bì.
Tuy diện tích không rộng như một số tỉnh trong khu vực nhưng từ nhiều năm trước, Quảng Trị đã chọn phát triển lâm nghiệp bền vững làm hướng đột phá. Nhờ vậy, toàn tỉnh hiện có hơn 22.000 ha rừng trồng được cấp chứng chỉ rừng bền vững (FSC), trở thành địa phương dẫn đầu khu vực về lĩnh vực này. Tỉnh có 48 nhà máy chế biến, kinh doanh lâm sản được cấp phép hoạt động, trong đó có hai nhà máy gỗ MDF, một nhà máy viên nén năng lượng, 18 nhà máy chế biến gỗ ghép thanh. Tổng công suất các nhà máy hơn 2.500.000 tấn/năm, công suất đang hoạt động hơn 1.300.000 tấn/năm. Các doanh nghiệp đã có sự đầu tư mạnh mẽ trong chế biến các sản phẩm từ gỗ rừng trồng, đưa doanh thu hằng năm đạt 2.500-2.700 tỷ đồng và giải quyết việc làm cho hơn 1.700 lao động. Theo Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị Hà Sỹ Đồng, ngành công nghiệp chế biến gỗ Quảng Trị thời gian qua đạt được nhiều thành tích đáng kể với nhiều dự án có đầu tư lớn, công nghệ chế biến hiện đại, có khả năng thu hút, dẫn dắt các cơ sở sản xuất chế biến gỗ khác của tỉnh.
Bên cạnh đó, lĩnh vực chế biến gỗ và thương mại lâm sản của tỉnh cũng có những bước tiến vượt bậc với tỷ lệ xuất khẩu khoảng 52% sản lượng. Cùng với sản phẩm gỗ MDF, hằng năm Quảng Trị còn sản xuất và cung cấp cho thị trường trong nước và xuất khẩu hàng trăm nghìn tấn gỗ ván ghép thanh và viên nén năng lượng. Tỉnh cũng xuất qua Cửa khẩu quốc tế Lao Bảo và cảng Cửa Việt mỗi năm hơn 800.000m3 gỗ dăm, đưa Quảng Trị vào nhóm dẫn đầu của cả nước về sản xuất gỗ MDF và tỉnh có nguồn gỗ nguyên liệu phong phú trong khu vực.
Phát triển kinh tế lâm nghiệp
Hằng năm, Bắc Trung Bộ khai thác rừng trồng với sản lượng khoảng 10 triệu mét khối. Sản lượng này không chỉ đáp ứng đủ cho ngành sản xuất, chế biến lâm sản của các tỉnh trong khu vực mà còn là nguồn nguyên liệu dồi dào cung cấp cho các doanh nghiệp chế biến sâu các sản phẩm để xuất khẩu tại các tỉnh, thành phố trong nước. Tuy nhiên, theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu gỗ, lâm sản khu vực Bắc Trung Bộ chỉ chiếm 11,1% phân theo khu vực trong cả nước. Chất lượng nguyên liệu gỗ rừng trồng trong khu vực chưa cao, còn nhiều diện tích khai thác ở tuổi rừng non để phục vụ sản xuất dăm gỗ công nghiệp, khối lượng sử dụng trực tiếp để làm nguyên liệu sản xuất sản phẩm gỗ còn ít nên giá trị gia tăng thấp. Sự liên kết tiêu thụ sản phẩm gỗ nguyên liệu giữa các chủ rừng với doanh nghiệp, cơ sở chế biến gỗ chưa chặt chẽ, chưa tạo được sức hút giữa hai bên. Số lượng doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, chế biến gỗ, lâm sản ngoài gỗ trong khu vực khá nhiều, nhìn chung quy mô nhỏ, sản phẩm chủ yếu dạng thô, xuất khẩu nhiều khi phải qua trung gian cho nên doanh thu và giá trị gia tăng thấp.
Để khắc phục bất cập liên quan đến tuổi rừng và chất lượng gỗ rừng trồng, Chi cục Kiểm lâm các tỉnh phối hợp với doanh nghiệp, hợp tác xã nghề rừng tăng cường tuyên truyền và tham quan thực tế các mô hình thành công để người dân thấy được giá trị của việc trồng rừng gỗ lớn. Không chỉ cho năng suất vượt trội gấp 3-4 lần so với rừng nguyên liệu mà việc trồng rừng gỗ lớn còn hạn chế được số lần khai thác, giãn tiến độ trồng lại cho nên giảm nguy cơ xói mòn, rửa trôi đất, đồng thời tăng khả năng chống chịu gió bão. Mặt khác, các tỉnh ban hành chính sách hỗ trợ cho hộ gia đình và các doanh nghiệp lâm nghiệp thực hiện việc quản lý rừng bền vững và cấp chứng chỉ rừng, tạo điều kiện để các hộ gia đình và doanh nghiệp tăng diện tích rừng có chứng chỉ và phát triển sản xuất ổn định.
Tại hội thảo về phát triển lâm nghiệp bền vững vừa được tổ chức ở Quảng Bình, đại biểu là lãnh đạo các tỉnh trong khu vực kiến nghị Nhà nước cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực chế biến và xuất khẩu lâm sản, ưu đãi về tín dụng, đất đai để trồng rừng gỗ lớn có chứng chỉ quản lý rừng bền vững. Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Trị Hà Sỹ Đồng cho rằng, cần hình thành các khu lâm nghiệp ứng dụng công nghệ cao, phát triển các cụm chế biến gỗ tại các địa phương để thu hút đầu tư của các doanh nghiệp sản xuất, chế biến gỗ nhằm thúc đẩy sản xuất và tiêu thụ sản phẩm gỗ và lâm sản ngoài gỗ. Bên cạnh đó, các địa phương đẩy mạnh mô hình, cách thức hợp tác, liên kết giữa chủ rừng và doanh nghiệp chế biến gỗ trong phát triển rừng trồng gỗ lớn có chứng chỉ quản lý rừng bền vững. Chính quyền cần hỗ trợ người dân tăng cường ứng dụng tiến bộ kỹ thuật vào trồng rừng gỗ lớn và quản lý rừng bền vững theo tiêu chuẩn FSC cũng như chế biến sản phẩm gỗ để nâng cao giá trị gia tăng ■
