Món nợ pơthi

Cuộc “giã từ”…tốn kém

Tùy vào vai vế của người chồng trong dòng tộc mà người vợ phải mổ một con trâu lớn hay vừa để đãi tiệc cho tương xứng. Người chồng có vị thế cao thì mổ trâu “bốn gang”, tức là con trâu có sừng dài bốn gang tay, và ngược lại. Nếu hoàn cảnh kinh tế khó khăn mà đời mình không hoàn thành nghĩa vụ này thì con gái của người vợ góa bụa ấy phải tiếp tục thay mẹ “pơthi” cho cha và “shakơrtinh” cho họ hàng bên nội.

Tôi trở lại buôn La Bouye của người Chu Ru ở xã Đơn Dương (Lâm Đồng) khi mùa pơthi vẫn đang diễn ra. Trong ngôi nhà của chị Nai Thu, một phụ nữ trong buôn, câu chuyện về hủ tục “trả nợ xương cốt” vẫn không khác gì so với mấy năm trước. Già làng Drong Blum vẫn cứ nhắc đi nhắc lại cụm từ: “Cau chơt la jơh”(nghĩa tử là nghĩa tận). Với ý nghĩa từ câu nói của mình, người già buôn La Bouye muốn khẳng định rằng, cần giữ nguyên tục lễ pơthi shakơrtinh như ông bà ngày xưa truyền lại.

Theo quan niệm của người Chu Ru, trong cuộc đời một người đàn ông có ba mốc chính: bắt vợ, chết và xây mộ. Họ cũng cho rằng, cái chết là điểm mốc vô cùng quan trọng trong một đời người. Chết chưa thật sự là mất, hồn của người chết vẫn vương vấn với họ tộc, vợ con, với những người còn sống, chỉ đến khi đã làm pơthi shakơrtinh thì người xấu số mới thực sự ra đi vĩnh viễn. Pơthi là ngày chính thức tiễn đưa linh hồn người quá cố về thế giới bên kia, là sự kết thúc tất cả những ràng buộc giữa người còn sống với người đã khuất. Đó còn là cuộc giã từ giữa dòng họ nhà chồng và dòng họ nhà vợ. Từ lễ này, hai nhà chẳng còn nợ nần gì nhau.

Người Chu Ru không sợ cái chết đến với chính mình nhưng họ rất sợ người chết “quay trở về” và trừng phạt người sống. Cho nên, người sống phải làm tất cả mọi điều để cho linh hồn người chết được bình yên ở thế giới bên kia và không còn có lý do trách cứ, quấy nhiễu khi người sống đã đối xử tốt với họ.

Món nợ truyền đời

Chỉ cho chúng tôi những ngôi mộ trong nghĩa trang dòng tộc, chị Nai Thu kể rằng, cho đến nay chị đã đứng ra cáng đáng việc xây mộ và “trả nợ xương cốt” cho gần mười người đã mất trong dòng họ. Gần đây nhất, chị làm pơthi shakơrtinh cho ông cậu, người anh ruột của mẹ. Người chết là ông K’Nher. Ông này cũng có một người con trai và một người con gái, nhưng theo tập tục: con trai không có trách nhiệm xây mộ cho bố, còn người con gái của ông thì khó khăn quá không thể lo được. Nai Thu là cháu gái, người có vai trò chính trong một tộc người theo chế độ mẫu hệ, và vì vậy, chị đứng ra cáng đáng việc hậu sự cho cậu. Nai Thu nói: “Là con cháu, mình phải làm tròn bổn phận và trách nhiệm”. Lễ pơthi shakơrtinh của ông K’Nher mời hơn 300 thực khách đến dự tiệc rượu, xây mộ hết mấy triệu đồng nhưng chi phí đãi tiệc tốn kém hàng chục triệu đồng.

Chị Ka Chuông, cán bộ phụ nữ buôn M’Răng, xã Đơn Dương đưa mắt ái ngại nhìn chồng rồi dè dặt nói: “Người vợ mất chồng đã khổ tứ bề. Thế nhưng, điều họ lo hơn sau khi chồng mất chính là pơthi shakơrtinh. Không có cũng phải đi vay, đi mượn mà làm. Nếu chưa làm xong thì bị nhà chồng liên tục nhắc nhở, thậm chí còn dọa nạt bắt phải làm cho bằng được.” Để minh chứng, người phụ nữ Cơ Ho này dẫn chúng tôi đến nhà chị Ka Thiu. Trong căn nhà lá tồi tàn, Ka Thiu nuốt nước mắt kể, chồng chị không may bị chết, để lại cho người vợ yếu ớt ấy một nách 8 đứa con dại. Cơm không đủ ăn, áo không đủ mặc, thế nhưng, phía bên nội vẫn luôn bóng gió nhắc nhở chị phải xây mộ cho chồng và “trả nợ xương cốt” cho gia đình họ. Chưa thể khắc phục được hoàn cảnh khó khăn, mẹ con chị Ka Thiu chỉ biết cắn răng chịu đựng, nhẫn nhục. Cũng tại buôn M’Răng, chị Ka Dều có chồng là K’Bá mất từ năm 1998, mới đây, mẹ con chị mới chắt bóp và vay mượn đủ tiền để mua trâu làm mộ cho chồng, cho cha.

​

Muốn bỏ mà chưa thể bỏ…

Những tộc người theo dòng mẫu hệ, người phụ nữ vẫn là người có quyền thừa kế và có vai trò quyết định nhiều việc hệ trọng trong mỗi gia đình. Nhưng trong hệ thống luật tục để lại, họ vẫn là người phải chấp hành những quy định nặng nề hơn so với người đàn ông, mà pơthi shakơrtinh là một ví dụ. Mặt khác, tâm lý “phú quý sinh lễ nghĩa” và “con gà tức nhau tiếng gáy” cũng đã len vào đời sống của đồng bào.

Pơthi còn thể hiện sự ganh đua giữa các dòng tộc. Đời sống kinh tế có phần khá lên nên gia đình nào, dòng họ nào cũng muốn thể hiện sự sung túc của mình. Đó cũng là một trong những lý do để các hủ tục thức dậy. Chỉ khổ cho những người phụ nữ nghèo. Đa số chị em phụ nữ dân tộc thiểu số Tây Nguyên nói chung và Cơ Ho, Chu Ru nói riêng là những người ít được học hành. Trong nhận thức hạn chế của mình, họ tiếp nhận mọi quan niệm xa xưa một cách thụ động. Những quy định của luật tục ăn sâu vào tiềm thức, dù biết là gánh nặng nhưng họ coi như những sức mạnh thần bí vượt quá khả năng vùng thoát.

Chị Ka Sri ở buôn M’Răng là một người được học hành khá tử tế so với người khác nói như tâm sự thay mọi người về pơthi shakơrtinh: “Vẫn muốn bỏ hoặc làm đơn giản, nhưng đó là tục lệ của ông bà để lại nên đành phải chịu. Chị em cũng chỉ dám nói nhỏ với nhau thôi…”.