Liên kết “ba nhà” thúc đẩy doanh nghiệp spin-off từ đại học

Hội thảo tập trung nhận diện những điểm nghẽn trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đồng thời đề xuất các giải pháp hoàn thiện hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo, thúc đẩy chuyển hóa các kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường.

Các tham luận tại hội thảo cũng tập trung thảo luận nhiều nội dung như: hoàn thiện chính sách tạo động lực thương mại hóa kết quả nghiên cứu nhằm phát triển thị trường khoa học và công nghệ; xây dựng và chuẩn hóa mạng lưới cố vấn; đề xuất phân tầng tiêu chuẩn để các vườn ươm tại trường đại học phát triển đồng đều; thúc đẩy thành lập và đầu tư doanh nghiệp spin-off trong các trường đại học công lập; cũng như hoàn thiện cơ chế chuyển giao công nghệ, được xem là “mảnh ghép” còn thiếu của hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo.

Gỡ “điểm nghẽn” trong thương mại hóa kết quả nghiên cứu

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ngày càng trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng kinh tế, mô hình liên kết “ba nhà” - Nhà nước, Nhà trường và Doanh nghiệp đang được nhiều trường đại học trọng điểm triển khai nhằm rút ngắn khoảng cách giữa nghiên cứu và thị trường.

Một trong những thách thức lớn hiện nay là thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ Phạm Đức Nghiệm cho biết: “Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, việc hình thành doanh nghiệp spin-off được xem là một trong những con đường phù hợp và hiệu quả để chuyển hóa các kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường”.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, rào cản không chỉ nằm ở chính sách mà còn ở quá trình triển khai trong thực tế. Việc thiếu sự liên kết chặt chẽ giữa các trường đại học với doanh nghiệp và nhà đầu tư khiến nhiều kết quả nghiên cứu chưa thể phát triển thành sản phẩm thương mại.

Phân tích về khung pháp lý cho mô hình này, chuyên gia Phạm Tuấn Hiệp, Giám đốc đầu tư BK Holdings (Đại học Bách khoa Hà Nội) cho rằng các trường đại học công lập hiện có thể tham gia thành lập hoặc góp vốn vào doanh nghiệp với nhiều mục tiêu khác nhau.

Theo ông, cần phân biệt rõ ba loại hình: doanh nghiệp thương mại hóa kết quả nghiên cứu, doanh nghiệp khoa học và công nghệ, doanh nghiệp quản lý tài sản trí tuệ hoặc vốn đầu tư. “Nếu không tách bạch rõ mục tiêu pháp lý, các trường rất dễ xây dựng đề án sai căn cứ pháp lý hoặc sai quy trình”, ông Hiệp nhấn mạnh.

Hiện nay khung pháp lý cho doanh nghiệp spin-off trong các trường đại học công lập đã từng bước được hình thành, dựa trên sự giao thoa của nhiều luật như Luật Doanh nghiệp, Luật Giáo dục đại học, Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Chuyển giao công nghệ và các quy định về tài sản công.

Đặc biệt, Luật Thủ đô 2024 cùng Nghị định 271/2025 đã tạo cơ chế khá rõ ràng cho các trường đại học tại Hà Nội trong việc thành lập, tham gia thành lập và góp vốn vào doanh nghiệp để thương mại hóa các kết quả nghiên cứu thuộc quyền sở hữu trí tuệ của mình.

Bên cạnh đó, Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025 và các nghị định hướng dẫn cũng đã bước đầu tháo gỡ một phần vướng mắc trong việc khai thác tài sản trí tuệ. Đồng thời, Bộ Khoa học và Công nghệ đang tiếp tục phối hợp với Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính để hoàn thiện cơ chế cho phép sử dụng tài sản trí tuệ trong góp vốn và vay vốn ngân hàng.

Hoàn thiện hệ sinh thái ươm tạo và hỗ trợ khởi nghiệp

Tại hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Ngọc Kiểm, Giám đốc Công viên Công nghệ cao và Đổi mới sáng tạo (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết, hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo của Việt Nam đang phát triển nhanh với sự tham gia ngày càng nhiều của các tổ chức trung gian.

Hiện cả nước có khoảng 80 vườn ươm doanh nghiệp, chủ yếu tập trung tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, đồng thời đang mở rộng sang các địa phương như Đà Nẵng, Cần Thơ. Theo ông Kiểm, các vườn ươm đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các nhóm khởi nghiệp giai đoạn đầu, cung cấp không gian làm việc, đào tạo kỹ năng và kết nối mạng lưới cố vấn.

Tuy vậy, chất lượng dịch vụ giữa các vườn ươm vẫn chưa đồng đều. Nhiều đơn vị còn gặp khó khăn về nguồn lực tài chính, thiếu chuyên gia cố vấn trong các lĩnh vực công nghệ cao như AI hay blockchain. Ngoài ra, việc thiếu hệ thống tiêu chuẩn quốc gia để phân tầng các vườn ươm khiến các nhà đầu tư gặp khó khăn khi đánh giá năng lực của từng tổ chức.

Tiến sĩ Nguyễn Hữu Xuyên, Học viện Chiến lược Khoa học và Công nghệ nhận định: Hệ sinh thái khởi nghiệp đổi mới sáng tạo cần được đánh giá theo cách tiếp cận dựa trên kết quả đầu ra thay vì chỉ dựa trên số lượng chương trình hỗ trợ hoặc nguồn lực đầu tư.

Ông đề xuất xây dựng hệ thống đo lường theo chuỗi giá trị gồm: đầu vào-quá trình-đầu ra-kết quả-tác động, trong đó các chỉ tiêu phản ánh hiệu quả thực chất như tăng trưởng doanh nghiệp, khả năng gọi vốn và thương mại hóa cần được ưu tiên.

Trên cơ sở đó, các tổ chức cung cấp dịch vụ hệ sinh thái có thể được phân hạng theo mức độ đóng góp thực tế, qua đó giúp cơ quan quản lý thiết kế cơ chế phân bổ nguồn lực phù hợp hơn. Cách tiếp cận này cũng góp phần chuyển từ tư duy hỗ trợ dàn trải sang hỗ trợ có trọng tâm, dựa trên hiệu quả và tác động.

Một điểm nhấn của hội thảo là việc ra mắt Mạng lưới hỗ trợ ươm tạo công nghệ Việt Nam, với ban điều hành lâm thời do Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trương Ngọc Kiểm làm đại diện. Mạng lưới quy tụ các tổ chức ươm tạo tại các trường đại học, hoạt động trong giai đoạn lâm thời từ 3 đến 6 tháng trước khi tiến tới thành lập hiệp hội chính thức.

Theo các chuyên gia, mạng lưới này được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng để các tổ chức ươm tạo chia sẻ nguồn lực, hỗ trợ lẫn nhau và tổng hợp các khó khăn trong quá trình hoạt động để kiến nghị với cơ quan quản lý.

Kết luận hội thảo, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ Phạm Đức Nghiệm nhấn mạnh: “Thương mại hóa kết quả nghiên cứu không chỉ nhằm đưa sản phẩm khoa học công nghệ ra thị trường, mà còn góp phần nâng cao chất lượng đào tạo và nguồn nhân lực. Khi các trường đại học thu hút được nhà đầu tư và doanh nghiệp công nghệ tham gia phát triển các spin-off, hoạt động đào tạo sẽ gắn chặt hơn với thực tiễn”.