Theo lời kể của các vị cao niên, lễ hội Phá Bàu ở huyện Lộc Ninh đã có từ lâu đời và được duy trì đến nay. Mặc dù, có thời gian gián đoạn do chiến tranh nhưng sau ngày đất nước thống nhất thì lễ hội được tổ chức thường xuyên. Quy mô của lễ hội có lúc khác nhau nhưng nội dung, chương trình không có nhiều thay đổi.
Những năm gần đây, lễ hội còn nhận được sự quan tâm của các cộng đồng đồng bào dân tộc anh em sinh sống trong tỉnh. Trước đây, lễ hội Phá Bàu được tổ chức tại các bàu nước như: bàu K’Pot, bàu Sa Lét, bàu Cá Lóc, bàu Sen trên địa bàn huyện Lộc Ninh. Tuy nhiên, do quá trình chuyển đổi mục đích sử dụng đất nên đến nay chỉ còn bàu Sen để cộng đồng người Khmer ở xã Lộc Khánh thực hiện lễ hội.
Cứ vào trung tuần tháng 3 hằng năm, khi mà các bàu có mực nước xuống thấp thì đồng bào nơi đây chuẩn bị cho lễ hội Phá Bàu nhằm cầu mong sự bình an, khỏe mạnh, mùa màng được bội thu, cây cối tốt tươi, vạn vật sinh sôi nảy nở. Để chuẩn bị cho việc tổ chức lễ hội, từ nhiều ngày trước đó, già làng cùng các thành viên trong cộng đồng sẽ họp và phân công nhiệm vụ cho từng người. Chuẩn bị lễ vật để cúng thần linh sẽ được già làng và một số thành viên lớn tuổi, có uy tín trong cộng đồng trực tiếp làm.
Các gia đình thì chuẩn bị những vật dụng như: nơm, gùi, đồ xúc cá, giỏ đựng, cơm ống, nước uống, canh, cá nướng. Sáng sớm diễn ra lễ hội, những người lớn tuổi trong các sóc tập trung tại nhà già làng chuẩn bị lễ vật và làm cây bông bằng lá trầu để cúng thần linh. Sau đó, già làng cùng một số người phụ giúp được phân công mang lễ vật đến miếu Ông Tà cúng để xin phép được tiến hành lễ hội. Khi các nghi lễ cúng tại miếu kết thúc, các thành viên di chuyển về bàu nước để sắp xếp lễ cúng tại bàu nước.
Già làng đặt lễ vật tại hướng tây của bàu nước và nhìn về hướng đông để cúng. Sau đó, già làng ngồi tại mâm cúng để khách đến tham dự lễ hội chào hỏi cũng như mời rượu cảm ơn. Khi hoàn tất các nghi thức, bà con tổ chức các trò chơi truyền thống như: Bós Chhun (ném khăn), Léc Com Seng (dấu khăn) và Bon Pul Treng (thuốc cá bằng trái buông). Các trò chơi này có các bài hát kèm theo, những người chơi vừa thực hiện các động tác, vừa hát các bài hát có liên quan để cổ vũ, làm cho không khí vui tươi, rộn ràng hơn.
Điểm nhấn của lễ hội Phá Bàu là trò Bon Pul Treng - giã trái buông thả xuống bàu nước làm cho cá say. Sau đó già làng sẽ cầm tù và vừa thổi, vừa đi ba vòng quanh bàu nước. Khi thực hiện xong nghi lễ, già làng dùng dùi gỗ đánh vào chiếc mõ thông điệp cho phép dân làng được xuống bàu đánh bắt tôm, cá. Người dân với những vật dụng đã được chuẩn bị từ trước sẽ nhanh chóng tiến xuống bàu nước để đánh bắt, người trên bờ sẽ hát, múa lâm thôn để động viên, cổ vũ, tạo nên không khí náo nhiệt.
Theo quan niệm của người Khmer xã Lộc Khánh, khi tham gia lễ hội Phá Bàu, ai bắt được con cá to trước thì được xem là có phúc, họ sẽ dâng cho già làng để thể hiện sự tôn kính và cảm ơn công lao những người cao tuổi. Sau khi trò chơi kết thúc, người dân tổ chức chế biến tôm, cá bắt được theo các món ăn truyền thống để giao lưu, hát múa. Ông Lâm Bắc, Trưởng ban Hộ tự chùa Sóc Lớn cho biết: Những năm qua, các ban, ngành, đoàn thể, già làng đã phối hợp tổ chức gần 100 lần lễ hội Phá Bàu.
Đây là hoạt động lễ hội truyền thống, là loại hình văn hóa dân gian tổng hợp, chứa đựng nhiều giá trị độc đáo riêng của người Khmer ở xã Lộc Khánh nói riêng và tỉnh Bình Phước nói chung. Lễ hội Phá Bàu phản ánh rõ nét đời sống của cư dân nông nghiệp canh tác lúa nước và nương rẫy.
Thông qua lễ hội, người Khmer ở Lộc Khánh cầu mong sự bình an, khỏe mạnh, mùa màng bội thu, cây cối tốt tươi, vạn vật sinh sôi nảy nở; đồng thời, là dịp để cộng đồng người Khmer trong và ngoài sóc gặp gỡ, chia sẻ tình cảm, kinh nghiệm trong lao động, sản xuất, thể hiện tinh thần đoàn kết, nhắc nhở về các giá trị văn hóa của cộng đồng cần được lưu giữ. Đây cũng là hoạt động chào mừng năm mới Tết cổ truyền Chol Chnam Thmay của đồng bào dân tộc Khmer.
Lễ hội Phá Bàu là một hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng, thể hiện các loại hình diễn xướng dân gian gắn liền với đời sống tinh thần của người Khmer ở xã Lộc Khánh nói riêng và cộng đồng người Khmer ở Bình Phước nói chung. Lễ hội còn thể hiện văn hóa ứng xử với môi trường sống, môi trường tự nhiên của con người, là nơi bảo tồn các công cụ đánh bắt truyền thống của người Khmer; đồng thời thể hiện tính giáo dục, văn hóa ứng xử cộng đồng, lòng kính trọng bề trên và những người có công đối với dân làng.
Lễ hội cũng là nơi thể hiện tinh thần đoàn kết, sự giao lưu tình cảm không chỉ giữa các cư dân trong sóc mà cả với cộng đồng cư dân các khu vực khác. Với những giá trị văn hóa to lớn, lễ hội Phá Bàu của người Khmer ở huyện Lộc Ninh, tỉnh Bình Phước được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 4615/QĐ-BVHTTDL ngày 20/12/2019.
