Khu vực công nghiệp, giữ vai trò là động lực tăng trưởng kinh tế, cũng là nguồn phát thải lớn, đang đứng trước áp lực phải chuyển đổi mạnh mẽ.
Khu công nghiệp chậm đổi mới
Hiện, Thành phố Hồ Chí Minh có 66 khu chế xuất, khu công nghiệp đã được thành lập với tổng diện tích hơn 27.270 ha. Hầu hết trong số này đã đi vào vận hành thực tế, gồm 3 khu chế xuất và 55 khu công nghiệp với tổng diện tích hơn 22.410 ha, chiếm gần một nửa quy mô quy hoạch và đạt tỷ lệ lấp đầy khoảng 80%. Nhìn chung, hạ tầng kỹ thuật các khu công nghiệp cơ bản đáp ứng được nhu cầu, bảo đảm điều kiện hoạt động cho doanh nghiệp. Các khu chế xuất, khu công nghiệp đều có hệ thống xử lý nước thải tập trung và hệ thống quan trắc tự động chất lượng nước thải sau xử lý.
Tuy nhiên, theo nghiên cứu của Thạc sĩ Nguyễn Thanh Bình (Ban Quản lý các Khu chế xuất và công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh) cùng cộng sự, hạ tầng phục vụ khu công nghiệp tại thành phố còn thiếu đồng bộ. Một số khu công nghiệp đang hoạt động hoặc đã thành lập hơn 20 năm nhưng chưa hoàn thành hạ tầng kỹ thuật do vướng bồi thường, giải phóng mặt bằng. Một số khu công nghiệp hiện hữu chưa có đủ các công trình hạ tầng xã hội phục vụ công nhân (nhà lưu trú, trạm y tế, trung tâm sinh hoạt công nhân, trường mầm non, siêu thị) do giai đoạn đầu phát triển, khu công nghiệp không quy hoạch đủ đất dành cho các dịch vụ, hạ tầng phúc lợi xã hội.
Cùng với đó, mô hình các khu công nghiệp chậm đổi mới trong khi trên thế giới đã thay đổi đáng kể theo hướng chuyên ngành, chuyên môn hóa và phát triển bền vững và bắt kịp tiến trình cách mạng công nghiệp 4.0. Hiện, các khu công nghiệp tại thành phố vẫn chủ yếu phát triển theo hướng đa ngành, đa lĩnh vực. Chất lượng, hiệu quả thu hút đầu tư vào khu công nghiệp chưa đáp ứng yêu cầu phát triển theo chiều sâu. Liên kết, cộng hưởng giữa các doanh nghiệp trong khu công nghiệp, giữa các khu công nghiệp với nhau và giữa khu công nghiệp với khu vực bên ngoài còn hạn chế, mức độ nội địa hóa còn thấp. Tính liên kết ngành trong khu công nghiệp, cũng như với các khu công nghiệp, khu công nghệ cao tại thành phố và trong vùng chưa chặt chẽ. Doanh nghiệp trong nước tham gia chuỗi giá trị của doanh nghiệp FDI còn hạn chế...
Ba yếu tố “cốt lõi” chuyển đổi
Các chuyên gia cho rằng, ba yếu tố cốt lõi để chuyển đổi khu công nghiệp xanh gồm: Hạ tầng công nghiệp xanh, phát triển công nghiệp xanh và kinh tế tuần hoàn. Đây không phải là các yếu tố độc lập mà tồn tại trong mối quan hệ “biện chứng”, tác động qua lại, chuyển hóa lẫn nhau và cùng thúc đẩy sự phát triển bền vững của nền kinh tế. Phát triển công nghiệp xanh đang trở thành một trong những định hướng chiến lược trọng tâm của Thành phố Hồ Chí Minh trong bối cảnh chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu và hội nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Giai đoạn 2026-2030, với tầm nhìn đến năm 2050, thành phố đứng trước yêu cầu phải tái cấu trúc toàn diện hệ thống khu công nghiệp theo hướng khu công nghiệp xanh, thông minh và phát thải thấp, vừa duy trì vai trò đầu tàu kinh tế, vừa đáp ứng các cam kết quốc gia về trung hòa carbon. Do đó, các giải pháp thúc đẩy phát triển công nghiệp xanh cần được tiếp cận theo hướng tích hợp, bao gồm thể chế, quy hoạch không gian, đầu tư hạ tầng kỹ thuật, cơ chế tài chính, đổi mới công nghệ, phát triển kinh tế tuần hoàn.
Tiến sĩ Nguyễn Minh Tú, Viện Nghiên cứu Phát triển kinh tế tuần hoàn (ICED), Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, kinh tế tuần hoàn nổi lên như một định hướng phát triển có ý nghĩa chiến lược đối với thành phố. Bộ chỉ số điều hành kinh tế tuần hoàn và tăng trưởng xanh cấp thành phố cần sớm được xây dựng, bao quát các lĩnh vực như lĩnh vực công nghiệp, năng lượng, giao thông, chất thải, đổi mới sáng tạo xanh... Thành phố cũng cần lựa chọn một số chuỗi giá trị và không gian phát triển có khả năng lan tỏa cao để thí điểm trước, như khu công nghiệp, logistics, hạ tầng môi trường... Cách làm này giúp tạo ra các “mô hình mẫu” có thể đo lường, đánh giá và nhân rộng, thay vì triển khai dàn trải, thiếu chiều sâu, khó chứng minh hiệu quả.
Thạc sĩ Nguyễn Thanh Bình đề xuất, thành phố nên tập trung nâng cao giá trị gia tăng trên một đơn vị diện tích thông qua tăng mật độ công nghệ, tự động hóa và đổi mới sáng tạo. Các khu công nghiệp hiện hữu cần được quy hoạch lại theo mô hình đa tầng chức năng, kết hợp sản xuất công nghệ cao, trung tâm nghiên cứu phát triển (R&D), logistics thông minh, trung tâm dữ liệu và dịch vụ hỗ trợ doanh nghiệp. Các khu công nghiệp mới cần được quy hoạch đồng bộ với hệ thống năng lượng tái tạo, giao thông xanh, quản lý nước thông minh và hạ tầng số phục vụ quản trị vận hành.
