Khi quá tải, lúc đìu hiu
"Mùng bảy hội Khám, mùng tám hội Dâu, mùng chín đâu đâu cũng về Hội Gióng". Dân gian vẫn truyền tụng câu ca ấy khi nói về Hội Gióng ở xã Phù Đổng (huyện Gia Lâm). Những ai từng đi Hội Gióng đều biết rằng, trong những ngày hội, có hàng vạn khách thập phương từ nhiều nơi trong cả nước kéo về. Cả một đoạn đê dài hàng km trước cửa đền thờ Thánh Gióng chật như nêm. Tuy nhiên, vào những ngày thường, có khi cả tuần không có một khách vãng lai đến ngôi đền. Trong khi đó, đền Gióng ở Phù Đổng - một trong hai địa điểm chính diễn ra Hội Gióng - là một di tích quốc gia đặc biệt. Quần thể này gồm có đến mười điểm: đền Thượng (đền Phù Đổng), đền Hạ (đền Mẫu), miếu Ben, bãi cờ Đống Đàm, bãi Soi Bia... Các điểm di tích này đều là những công trình kiến trúc đẹp, lưu giữ nhiều nét kiến trúc, điêu khắc độc đáo. Nổi bật nhất là đền Thượng, nơi thờ Thánh Gióng. Phía trước còn có một hồ nước, có tòa thủy đình, một con đê chạy qua, tạo nên một khung cảnh điển hình của làng quê đồng bằng Bắc Bộ. Ngoài ra, ngay sát đền Thượng còn có chùa Kiến Sơ. Chùa Kiến Sơ là một kiến trúc lớn, có giá trị đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, vì nơi đây là chốn Tổ của Thiền phái Vô Ngôn Thông, cũng là nơi Vua Lý Thái Tổ từng học thuở thiếu thời.
Khác với Phù Đổng, không gian thứ hai của Hội Gióng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của thế giới, đền Sóc (xã Phù Linh -huyện Sóc Sơn) hiện nay đã trở thành một địa chỉ du lịch. Theo thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, năm 2013, đền Sóc thu hút khoảng 700 nghìn lượt khách. Điểm hấp dẫn của đền Sóc là khung cảnh non nước hữu tình, các điểm di tích như đền Hạ, đền Mẫu, đền Thượng, tượng đài Thánh Gióng... nằm rải từ chân núi đến đỉnh núi Chồng. Đền Sóc còn gần các điểm văn hóa quan trọng khác như: chùa Non, Núi Đôi... Tuy nhiên, đền Sóc cũng không tránh khỏi tình trạng khách tham quan thường đến vào dịp đầu xuân, thời gian còn lại trong năm luôn vắng vẻ.
Nếu so sánh với những di tích khác trên địa bàn thì lượng khách tham quan đến với hai quần thể này còn thua kém rất nhiều. Nhiều chuyên gia nhận định điều này quá lãng phí so với tiềm năng, đặc biệt là không gian Hội Gióng tại Phù Đổng. Đây là lý do thành phố Hà Nội xây dựng đề án "Phát huy giá trị không gian Lễ hội Gióng tại Gia Lâm và Sóc Sơn" để "kéo" khách du lịch đến với những không gian này.
Bảo đảm giá trị di sản khi làm du lịch
Trong hai không gian kể trên, theo đại diện lãnh đạo Trung tâm Nghiên cứu và Phát huy giá trị di sản văn hóa (Hội Di sản Văn hóa Việt Nam), khu vực đền Sóc đã có Trung tâm Quản lý Khu du lịch di tích đền Sóc với nhiều cán bộ được đào tạo bài bản về di sản, đồng thời đã tổ chức hoạt động du lịch trong nhiều năm. Vì vậy, cần hoàn thiện, chuyên nghiệp hóa các dịch vụ, tăng cường công tác quảng bá.
Không gian Hội Gióng tại Phù Đổng mới là nơi có nhiều việc phải làm để khai thác du lịch. Hiện nay, dịch vụ du lịch tại đền Phù Đổng được coi là "năm không": không hình thành tuyến, không có bãi đỗ xe, không có nguồn nhân lực, không có ấn phẩm quảng bá, không có đồ lưu niệm. Để có thể trở thành một trung tâm du lịch, phải lần lượt giải quyết năm vấn đề nêu trên. Điểm đáng chú ý trong đề án là sẽ tạo ra sự kết nối giữa không gian Hội Gióng với các di sản nổi bật trong khu vực, chẳng hạn: kết nối thành tuyến với đền Đô, với chùa Dâu, chùa Bút Tháp (đều ở Thuận Thành, Bắc Ninh) tạo thành tuyến du lịch tâm linh. Để tạo thêm sản phẩm du lịch, đề án đề xuất xây dựng Bảo tàng cộng đồng Hội Gióng tại một địa điểm thích hợp trong khu vực. Hội Gióng chỉ diễn ra trong vài ngày, việc có một bảo tàng về Hội Gióng sẽ giúp khách tham quan có thể tìm hiểu về giá trị văn hóa, tiếp cận với các hiện vật, giao lưu với chính chủ nhân của Di sản Văn hóa phi vật thể của nhân loại này trong suốt cả năm. Bên cạnh đó, vấn đề xuyên suốt là phải hoàn thiện hệ thống cơ sở hạ tầng, gồm: đường sá, bãi đỗ xe, nhà vệ sinh... cũng như hệ thống dịch vụ nhà hàng, nhà nghỉ, dịch vụ bán đồ lưu niệm.
Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc là một nhiệm vụ quan trọng của ngành văn hóa, trong lộ trình triển khai thực hiện Chương trình 04 của Thành ủy Hà Nội về "Phát triển văn hóa, xã hội, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực Thủ đô, xây dựng người Hà Nội thanh lịch, văn minh". Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là làm thế nào để hài hòa giữa khai thác du lịch với bảo tồn các yếu tố nguyên gốc, nhất là tại đền Phù Đổng. Tại đền Sóc, một số yếu tố của lễ hội truyền thống đã bị thay đổi là bài học nhãn tiền. Theo Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý - Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa, để thực hiện được điều này, cần phát huy tốt vai trò đích thực của cộng đồng, tạo cơ hội cho cộng đồng tự giới thiệu về di sản... Việc phát huy giá trị không gian Hội Gióng phải luôn gắn liền và ưu tiên bảo tồn giá trị vốn có của di tích, lễ hội chứ không vì lợi nhuận trước mắt mà coi nhẹ bản sắc văn hóa.
