| Nhà nghiên cứu Toan Ánh nổi tiếng với những công trình: Nếp cũ (13 tập), Phong tục Việt Nam, Văn liệu và phong tục từ điển, Câu ca dao Việt Nam, Thú vui tao nhã, Việt Nam chí lược, Trong lũy tre xanh, Hồn muôn năm cũ... |
“Ngày Tết ở ta thật là đặc sắc. Có câu rằng, "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ. Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh...", những món làm cho ngày Tết nhiều thú vị và ý nghĩa. Nhưng tùy thời, tùy lúc mà người ta tổ chức cái Tết sao cho hợp lòng người, hợp hoàn cảnh. Nay ta không đốt pháo, ít dựng nêu, dán câu đối, nhưng vẫn không thể thiếu bánh chưng, thịt mỡ, dưa hành. Nhất là, tục thờ cúng tổ tiên, nếu không rảnh rang làm hằng ngày, thì chí ít là trong những ngày Tết nhà nào cũng coi trọng lắm.
Tôi nhớ ông Phan Kế Bính đã viết: "Xét cái tục phụng sự Tổ tiên của ta là rất thành kính, ắt cũng là một lòng bất vong bản, ấy là nghĩa cử của con người. Cây có gốc mới nở nhành xanh ngọn, nước có nguồn mới bể rộng sông sâu...".
Ngày xưa mỗi khi giáp Tết, con cháu làm ăn xa xôi, cách trở phương trời đến mấy cũng gắng thu xếp về sum họp cùng gia đình. Bởi dịp này là dịp gặp gỡ ông bà, cha mẹ, anh em, họ hàng ruột thịt. Ðể chờ đến giao thừa, mỗi người thắp một nén nhang trước bàn thờ gia tiên, nhờ người xưa phù độ hộ trì. Nói chung, không khí đêm giao thừa trong lòng người Việt chúng ta là thiêng liêng lắm. Người sống và người đã khuất trong thời khắc ấy hình như có một cuộc gặp gỡ trong cõi vô hình, điều này khó có ai giải thích nổi.
Khi xưa, trước Tết Nguyên đán khoảng một tuần, người ta đã bắt đầu cho trồng cây nêu ngay trước cửa nhà. Nêu có một lá cờ đuôi nheo nhỏ, tục gọi là để cho người đã khuất, dù ở phương trời nào cũng nhìn thấy mà hướng về nhà mình.
Các bà nội trợ thì thường sửa soạn gói bánh chưng, bánh tét với thịt mỡ, lo chuẩn bị dưa hành, củ kiệu, bánh trái... Riêng các cụ ông thì sửa soạn bàn thờ gia tiên và nhất nhất phải có một đôi câu đối đỏ.
Tết Nguyên đán được xem là tiết lễ đầu tiên của năm mới, bắt đầu từ lúc giao thừa với lễ "trừ tịch". Lễ "trừ tịch" thường được tiến hành giữa giờ Hợi của ngày 30 hay nếu vào tháng thiếu thì vào ngày 29 tháng Chạp, và giờ Tý của ngày mồng 1 tháng Giêng năm mới.
Cũng trong ngày xuân, người Việt chúng ta và một số dân tộc phương Ðông khác còn có tục khai bút đầu xuân khá thi vị. Có những người già, người trung niên khai bút và học sinh cũng khai bút đầu xuân để mong "học hành tấn tới, thi đỗ có phần".
Ðáng chú ý nhất vẫn là vào sáng mồng một Tết, người ta thường chọn giờ và hướng xuất hành, đi lễ chùa, hái lộc (tức là đi xin cành lộc ở đình, chùa rồi mang về cắm ở bàn thờ tổ tiên), sau đó lại mời người có "vía tốt" đến xông nhà (thường là mời từ trước). "Vía tốt" ở đây được hiểu là con người có đức độ, được mọi người vị nể, làm ăn phát đạt, gia đình đầm ấm hạnh phúc. Nhưng cũng có gia đình, người nhà xông đất lấy.
Cũng còn có những phong tục hay, lạ nữa, tuy nhiên hơi rườm rà mà ngày nay không còn mấy phù hợp, như lễ động thổ, khai hạ, hạ điền, thượng điền, du xuân, khai âm...
Thời trước nói chung, người dân Việt Nam ta ở nhà suốt trong cả một năm làm lụng vất vả, bươn chải để kiếm sống. Những người tha phương ở xa cũng vậy, do đó mà vào ba ngày Tết nhất, các cụ thường đặt ra nhiều trò vui, đủ cho mọi lứa tuổi, mọi giới. Vả chăng trong thời khắc này, lòng dạ ai nấy đều vui vẻ, mọi chuyện buồn phiền lo toan của đời thường tạm gạt sang một bên để mọi người cùng hướng niềm vui đón xuân về, Tết đến sao cho thật trọn vẹn.
Người ta thường “mở hàng” cho nhau bằng tiền mừng tuổi (còn gọi là lì xì), sau đó là cùng chơi câu đối, chơi tranh Tết, nhất là loại tranh Ðông Hồ, chơi hoa, cây cảnh, trà đạo...
Ðó là những phong tục Tết Việt Nam xưa, còn tồn tại và biến thể thành nhiều thú vui chơi xuân của dân ta bây giờ như các hội hoa xuân, thi cây cảnh, chim muông, hòn non bộ.
Tôi đã được ăn 90 cái Tết Việt Nam, suốt đời cứ say sưa cặm cụi biên khảo phong tục nước nhà, cuối đời toàn bộ tác phẩm của mình được NXB Trẻ TP Hồ Chí Minh ký hợp đồng nhượng quyền có thời hạn để họ độc quyền xuất bản trên toàn quốc Toan Ánh toàn tập gồm 124 tác phẩm đã in và chưa in, trong thời hạn 10 năm, kể từ tháng 5-2004.
Còn điều tôi cảm thấy băn khoăn nhất là xã hội Việt Nam chúng ta hình như đang trong quá trình thay đổi quá nhanh, nhiều nét đẹp truyền thống mai một, trong khi đó lại du nhập nhiều thói quen sinh hoạt theo ngoại quốc, nhưng lại không chắt lọc những cái tốt - nhất là lớp trẻ - lại cứ thu nhận cho mình cả những điều không phù hợp, có khi cả điều xấu.
