Xung quanh câu chuyện làm mới chất liệu dân gian bằng công nghệ hiện đại, phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với PGS, TS Nguyễn Việt Hùng - Phó Trưởng bộ môn Văn học Việt Nam 1, Đại học Sư phạm Hà Nội, cố vấn chuyên môn của dự án.
Phóng viên: Thưa ông, ông đánh giá như thế nào về ý tưởng đưa chất liệu truyện dân gian Việt Nam vào không gian trình diễn nghệ thuật ánh sáng của dự án “Kỳ mộng dân gian”?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng:Truyện dân gian là một di sản truyền miệng của dân tộc, có sức hấp dẫn rất riêng. Tuy nhiên, hình thức diễn xướng là kể chuyện dân gian hiện nay hầu như không còn được duy trì phổ biến trong xã hội đương đại. Vì thế, việc lựa chọn nguồn truyện kể dân gian để đưa vào không gian trình diễn nghệ thuật ánh sáng là một ý tưởng sáng tạo, mở ra triển vọng tái sáng tạo truyện kể dân gian cũng như tìm kiếm những phương thức sinh tồn mới cho folklore truyền thống.
Phóng viên: Theo ông, việc kết hợp công nghệ hiện đại với văn hóa dân gian có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh hiện nay, đặc biệt đối với thế hệ trẻ?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng: Văn hóa dân gian là dòng chảy âm thầm nhưng bền bỉ, tạo nên diện mạo tinh thần và truyền thống của cộng đồng, tồn tại trong ký ức tập thể của mỗi cá nhân. Ký ức ấy có thể liên tục nhưng cũng có thể bị đứt gãy.
Trong bối cảnh hiện nay, sự kết hợp giữa công nghệ, truyền thông, media với văn hóa dân gian là một cách thức tốt để vừa bảo tồn vừa tạo nên diện mạo mới cho các giá trị truyền thống, từ đó đánh thức ký ức và cảm xúc cộng đồng. Đồng thời, điều này cũng có thể tạo ra những nhận thức và đối thoại mới giữa hiện đại với truyền thống.
Trong bối cảnh hiện nay, sự kết hợp giữa công nghệ, truyền thông, media với văn hóa dân gian là một cách thức tốt để vừa bảo tồn vừa tạo nên diện mạo mới cho các giá trị truyền thống, từ đó đánh thức ký ức và cảm xúc cộng đồng. Đồng thời, điều này cũng có thể tạo ra những nhận thức và đối thoại mới giữa hiện đại với truyền thống.
Phóng viên: Dự án lựa chọn tái hiện các câu chuyện như “Con Rồng Cháu Tiên”, “Sự tích Dưa hấu”, “Thánh Gióng”, “Sơn Tinh - Thủy Tinh”. Theo ông, những câu chuyện này mang giá trị tiêu biểu gì trong kho tàng văn hóa dân gian Việt Nam?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng: Đây đều là những truyền thuyết tiêu biểu về tư tưởng và truyền thống văn hóa dân tộc. Các câu chuyện không chỉ phản ánh lịch sử, phong tục tập quán mà còn xây dựng nên những hình tượng đẹp đẽ, kỳ ảo, mang tính đại diện cho một thời kỳ lịch sử và góp phần kiến tạo các giá trị của người Việt cổ.
Những truyện dân gian này có vai trò quan trọng trong việc hình thành truyền thống văn hóa và ca ngợi các thành tựu văn minh của cộng đồng.
Phóng viên: Ông đánh giá ra sao về vai trò của các hoạt động trải nghiệm nghệ thuật trong việc khơi gợi sự quan tâm của thanh thiếu nhi đối với văn hóa truyền thống?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng: Các hình thức diễn xướng, thực hành của nghệ thuật và folklore truyền thống không dễ dàng được tái diễn trong xã hội đương đại. Vì vậy, việc tìm ra các cách biểu đạt, trình diễn và trải nghiệm mới là cơ hội tốt để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống.
Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa dân tộc cũng rất đề cao việc bảo tồn và thể nghiệm các hình thức nghệ thuật truyền thống.
Phóng viên: Theo ông, việc để trẻ em trực tiếp tìm hiểu và thể hiện lại truyện dân gian thông qua hội họa có thể mang lại những tác động tích cực gì?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng: Những trải nghiệm văn hóa có ý nghĩa trước hết ở việc giúp người trẻ hiểu được các thực thể văn hóa, hiện tượng văn hóa; từ đó thấy được văn hóa dân gian mang tính ứng dụng, thực hành và đóng vai trò quan trọng trong sinh hoạt, nghi lễ, tín ngưỡng cộng đồng.
Các giá trị văn hóa muốn phát triển bền vững cần tạo được tính ứng dụng, thậm chí gắn với sinh kế của những nhóm cộng đồng cụ thể.
Phóng viên: Với vai trò cố vấn chuyên môn, ông và Ban tổ chức đã làm gì để bảo đảm nội dung dân gian được truyền tải đúng tinh thần và giá trị nguyên bản?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng: Dự án đã lựa chọn các di sản truyền miệng tiêu biểu, đồng thời tiến hành tìm kiếm ngữ liệu, thẩm định và so sánh các dị bản để lựa chọn những bản kể đáng tin cậy, phổ biến và có giá trị.
Từ đó, chúng tôi chắt lọc những yếu tố cốt lõi, tinh hoa và mang tính đại diện để chuyển tải bằng một thứ ngôn ngữ khác - ngôn ngữ tạo hình của ánh sáng, hiệu ứng hình ảnh và âm thanh. Bên cạnh đó, dự án cũng vận dụng tri thức liên ngành để đánh giá tổng thể sản phẩm.
Phóng viên: Theo ông, đâu là thách thức lớn nhất khi chuyển tải các giá trị văn hóa truyền thống sang hình thức trình diễn công nghệ hiện đại?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng: Có nhiều thách thức đặt ra. Trước hết là khoảng cách tiếp nhận khi không phải người trẻ nào cũng hiểu rõ hay yêu thích truyện dân gian. Bên cạnh đó, chính sự quen thuộc của các câu chuyện cũng tạo nên áp lực phải mang đến diện mạo mới mẻ, sáng tạo và hấp dẫn hơn.
Ngoài ra, việc chuyển thể truyện dân gian sang các loại hình nghệ thuật khác cũng là một quá trình không đơn giản.
Phóng viên: Ông kỳ vọng dự án “Kỳ mộng dân gian” sẽ góp phần như thế nào trong việc lan tỏa và bảo tồn văn hóa dân gian Việt Nam hiện nay?
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Hùng: Tôi kỳ vọng dự án sẽ thành công và mở ra một hướng trình diễn có triển vọng đối với nghệ thuật truyền thống, từ đó thúc đẩy sự sáng tạo của các dự án tiếp theo.
Từ góc độ nghiên cứu văn hóa, tôi cho rằng xu hướng ứng dụng công nghệ để làm mới cách tiếp cận di sản văn hóa truyền thống sẽ là tất yếu. Trong âm nhạc, điện ảnh hay mỹ thuật hiện nay đã có nhiều sự sáng tạo, cải biên chất liệu dân gian nhằm phát huy giá trị di sản và mở ra các hoạt động trải nghiệm có tính ứng dụng cao.
Tôi hy vọng khán giả, đặc biệt là các bạn trẻ, sẽ có những trải nghiệm thú vị, mới mẻ và nhiều cảm xúc tích cực khi đến với “Kỳ mộng dân gian”, qua đó thêm yêu và đón nhận các sản phẩm văn hóa truyền thống của người trẻ.
