Hành trình sáng tạo bền bỉ của dịch giả, nhà văn, nhà nghiên cứu Trương Quang Đệ

Mới đây nhất, ông đã hoàn thành tập truyện "Ngõ hẹp" khiến bạn đọc ngỡ ngàng bởi lối hành văn chuẩn mực và những chiêm nghiệm nhân sinh của một người đã bước qua tuổi 90.

Suốt 10 năm qua, dường như đã thành một nhịp điệu đẹp đẽ của thời gian, cứ mỗi độ xuân về, nhà giáo, nhà văn Trương Quang Đệ lại lặng lẽ gửi đến bạn đọc và những thế hệ sinh viên một tác phẩm mới. Sinh năm 1935, mùa xuân này, ông đã bước sang tuổi 91, nhưng bút lực vẫn dồi dào, chưa một ngày ngưng nghỉ.

Ở cái tuổi mà người ta thường gấp lại những chuyến đi dài, ông vẫn mở ra những hành trình mới bằng con chữ. Nghĩ đến điều ấy, lòng tôi không khỏi bồi hồi kính phục.

Từ những động cát trắng khắc nghiệt của làng quê Mai Xá (Quảng Trị) đến những đỉnh cao tri thức văn hóa Pháp, ông đã đi một hành trình dài - hành trình của một trí thức. Ở đó, văn chương không chỉ là những trang giấy học thuật, mà là nhịp cầu nối giữa quá khứ bi tráng và những khát vọng nhân văn lấp lánh tình người.

Đón xuân cùng "Viết & Đọc Mùa Mới 2026" của Nhà xuất bản Hội Nhà văn

07/02/2026 12:29

Nhà giáo, nhà văn Trương Quang Đệ xuất thân từ một gia đình trí thức kháng chiến bên dòng sông Bến Hải. Ông đã chọn cho mình một "ngõ hẹp" của sự tự học khổ hạnh để rồi trở thành nhịp cầu văn hóa uyên bác. Dẫu là những trang dịch thuật triết học thượng tầng hay những dòng bút ký đẫm lệ về quê hương, văn phong của ông luôn toát lên vẻ đẹp học thuật mẫu mực mà vẫn đầy xao xuyến.

Mùa xuân này, tập truyện dài mới nhất của ông mang tên "Ngõ hẹp" ( Nhà xuất bản Phụ nữ) không chỉ là một cuốn sách, mà là một di sản tinh thần của một nhân cách lớn gửi lại cho mai sau.

Nhìn khối lượng các tác phẩm khá đồ sộ của ông, ít ai biết rằng khởi điểm nghề nghiệp của ông là một thầy giáo dạy toán, nhưng ông chuyển sang nghiên cứu ngôn ngữ và văn hóa Pháp - một bước ngoặt thể hiện rõ bản lĩnh trí thức dám đổi hướng và dám đi đến tận cùng con đường đã chọn.

Nền tảng tư duy logic của toán học đã giúp ông tiếp cận ngôn ngữ bằng tinh thần hệ thống, chuẩn xác và khoa học. Từ đó, ông dần trở thành một nhà ngôn ngữ học uy tín, đảm nhiệm cương vị Trưởng khoa Ngoại ngữ Trường đại học Sư phạm Huế, góp phần xây dựng nền tảng đào tạo ngoại ngữ bài bản cho khu vực.

Với tư cách một Trưởng khoa của Trường đại học Sư phạm Huế, một chuyên gia và dịch giả uyên bác, ông lặng lẽ xây những nhịp cầu bền bỉ: đào tạo giáo viên, chủ biên sách giáo khoa tiếng Pháp, chuyển ngữ các tác phẩm như "Balzac và cô thợ may Trung Hoa bé nhỏ", hay công trình triết học sâu sắc "Đại tượng vô hình". Ở mỗi công việc ấy, ta thấy một tinh thần lao động cẩn trọng và một tình yêu văn hóa không vụ lợi.

Sự nghiệp văn chương của nhà giáo, nhà văn Trương Quang Đệ là một dòng chảy không ngừng qua nhiều thể loại. Tôi vẫn nhớ tập truyện ngắn "Linh hồn phiêu bạt" (Nhà xuất bản Văn hóa Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh) - nơi thực và ảo đan xen như những lớp sóng chồng lên nhau trong ký ức.

Đằng sau những nhân vật như Đan, ông Phong, chị Yến là bóng dáng của làng Mai Xá năm xưa, là những phận người đi qua chiến tranh với bao thương tích không nhìn thấy được.

Những “bóng hồng” trong các câu chuyện tình cổ điển, trong trẻo mà đầy kịch tính, không chỉ là ký ức của một thời trai trẻ lãng mạn, mà còn là chứng tích của một tâm hồn nhạy cảm, biết rung động trước cái đẹp và biết giữ gìn nó trong cõi chữ.

Mùa xuân 2025, ông để lại dấu ấn sâu sắc với cuốn sách "Một giấc mơ qua hai thế kỷ". Tác phẩm như một cuộc đối thoại lặng lẽ giữa con người và thời gian. Những trăn trở về giáo dục, về thân phận, về những biến thiên của lịch sử hiện lên dưới giọng văn điềm tĩnh mà da diết - một giọng văn không cần cao giọng, nhưng vẫn lay động lòng người.

Và ở tuổi 91, "Ngõ hẹp" là những chiêm nghiệm cận cảnh về nhân sinh. Cái tên sách đã gợi lên một không gian nhỏ bé, nơi con người buộc phải đi chậm lại để lắng nghe tiếng bước chân mình. Trong tác phẩm, ta bắt gặp sự giao thoa tư tưởng: thấp thoáng triết lý định mệnh của Truyện Kiều, đan xen cùng tinh thần nhân bản phương Tây của André Gide hay Dostoevsky.

Những suy tư ấy không hề khô cứng, mà thấm vào câu chuyện đời thường của Thu Phong, Thành, Thùy Như, Khôi… để rồi kết lại bằng một thông điệp giản dị mà sâu xa: Mọi điều trên thế gian đều có thể qua đi, chỉ tình thương là còn mãi. Và ở truyện cuối "Nỗi lòng nguồn cội", người đọc như được dẫn trở về miền ký ức xa xăm.

Đằng sau những nhân vật quen thuộc là những số phận trôi nổi giữa dâu bể. Có bi thương, có mất mát, có những vết cắt của thời cuộc. Nhưng, trên tất cả, khát vọng sống và tình yêu con người vẫn âm thầm vươn lên, như mầm xanh đội đất mà mọc, không gì có thể ngăn cản.

Đọc tác phẩm của Trương Quang Đệ, ta nhận ra một lối hành văn rất riêng: nhẹ nhàng mà thấm sâu, bay bổng mà vẫn giàu tính học thuật. Câu chữ của ông không ồn ào; nó lặng lẽ đi vào lòng người như mưa xuân thấm đất. Chính sự hòa quyện giữa tư duy duy lý của một trí thức và trái tim đa cảm của một nghệ sĩ đã làm nên những trang viết đẹp đến nao lòng.

Với chúng ta, nhà giáo, nhà văn Trương Quang Đệ là hình ảnh của một thế hệ trí thức vàng: tinh tế, uyên bác và bền bỉ. Ở tuổi ngoài 90, ông vẫn cặm cụi bên trang viết như người gieo hạt. Mỗi con chữ là một hạt giống, mỗi tác phẩm là một mùa gieo trồng. Thật đáng trân trọng và khâm phục thay những con người luôn vượt lên thời gian trao lại cho những thế hệ sau kiến thức uyên bác, cùng những kinh nghiệm đường đời và một tình yêu khôn nguôi với cuộc sống…