Hành cung Lỗ Giang dần hiện rõ

Lỗ Giang chỉ xuất hiện vài dòng ngắn ngủi trong Đại Việt sử ký toàn thư, về sự kiện Khâm Từ Bảo Thánh Hoàng Thái Hậu, mẹ Vua Trần Anh Tông, vợ Vua Trần Nhân Tông từng sống và mất ở đây năm 1293. Hành cung Lỗ Giang cũng là nơi gắn liền với sự nghiệp của Vua Trần Hiến Tông. Các tư liệu lịch sử cho biết đây là một hành cung lớn, kết nối giữa phủ Long Hưng (Thái Bình) với phủ Thiên Trường (Nam Định) và Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội). Hành cung Lỗ Giang được nhà Trần cho xây dựng trên đất phát tích Long Hưng (khi đó được gọi là phủ Long Hưng, nay thuộc tỉnh Thái Bình). Trải qua bao thăng trầm lịch sử, ngày nay vị trí của hành cung nằm ở đâu, quy mô, diện mạo ra sao vẫn là một bí ẩn.

Từ tháng 11-2014, Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) phối hợp Bảo tàng tỉnh Thái Bình đã tiến hành khai quật khảo cổ học lần thứ nhất tại khu vực Đền Trần – Thái Lăng (thuộc xã Hồng Minh, huyện Hưng Hà, Thái Bình) để tìm di tích Hành cung Lỗ Giang. Kết quả bước đầu đã phát hiện được một phần nền móng của các công trình kiến trúc gỗ của nhà Trần khi xây dựng Hành cung Lỗ Giang ở đây trong khoảng thế kỷ 13, 14. Các dấu vết bó nền, móng trụ, sân gạch, các loại ngói mũi sen lợp diềm mái, ngói úp nóc lợp bờ nóc, hay bờ dải trang trí hình rồng cùng những đầu rồng tìm được tại khu vực đền Trần đã chứng minh dấu tích của kiến trúc cung điện dần hé lộ. Tuy nhiên, những kết quả này vẫn chưa cho thấy được quy mô, diện mạo của Hành cung Lỗ Giang.

Năm 2015, các nhà khảo cổ học thuộc Trung tâm Nghiên cứu Kinh thành tiếp tục tiến hành khai quật lần thứ hai với diện tích khai quật được mở rộng gấp hai lần trước (600 m²). Kết quả khai quật thăm dò lần này tại khu vực Lăng Sa đã tìm thấy một phần dấu vết móng tường bao được gia cố bằng sỏi kiên cố niên đại thế kỷ 13, có bề rộng khoảng 1m. Tại khu vực Đền Trần (Thái Lăng) đã phát hiện dấu tích trụ móng kép được xây dựng rất kiên cố và các chân tảng lớn. Phát hiện này khẳng định việc xây dựng các công trình kiến trúc được quy hoạch bài bản và kiên cố như hệ thống kiến trúc cung điện trong hoàng cung Thăng Long.

Bên cạnh việc phát hiện các dấu tích kiến trúc, các nhà khảo cổ học còn tìm thấy nhiều di vật là vật liệu kiến trúc có niên đại từ khoảng nửa cuối thế kỷ 13 đến hết thế kỷ 14. Ngoài ra, lần khai quật này đã thu được rất nhiều mảnh vỡ vật liệu kiến trúc có niên đại thời Lê trung hưng (thế kỷ 17-18) nằm trong lớp ngói đổ thời Trần. Phát hiện này cho thấy dưới thời Lê trung hưng đã tồn tại những công trình kiến trúc ở đây, có thể là công trình kiến trúc tâm linh. Mặc dù các dấu vết nền móng không còn nữa nhưng những di vật thu được trong quá trình khai quật và các chân tảng đá kê cột sưu tầm được quanh khu vực đền phần nào khẳng định được điều đó.

PGS, TS Bùi Minh Trí, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu Kinh thành cho biết: “Cuộc điều tra khai quật Hành cung Lỗ Giang trong hai năm 2014, 2015 đã khẳng định quy mô to lớn của Hành cung Lỗ Giang với nhiều công trình kiến trúc được phân bố trong quy mô rộng. Kết quả khai quật cung cấp những cơ sở dữ liệu quan trọng phục vụ hiệu quả cho công tác nghiên cứu đánh giá giá trị và lập hồ sơ khoa học về hệ thống di tích, di vật thời Trần, so sánh với khu di tích Hoàng thành Thăng Long và các di tích”.

Tuy nhiên, cuộc khai quật mới chỉ tập trung ở khu vực đền Lăng sa trong, Lăng Ngói. Những phát hiện về dấu tích tường bao ở Lăng sa trong cũng như các móng trụ ở nhiều vị trí khác mới chỉ là bước đầu. Vì vậy, thời gian tới các cơ quan liên quan cần mở rộng khai quật, đồng thời bảo tồn, giữ nguyên trạng tại khu di tích Đền Trần (Hưng Hà, Thái Bình). Bên cạnh đó, địa phương cần sớm xây dựng kế hoạch nghiên cứu tổng thể khu di tích Hành cung Lỗ Giang trong mối quan hệ tổng thể các di tích nhà Trần ở Hưng Hà, Thái Bình.