Gắn phát triển với bảo tồn, phát huy giá trị không gian văn hóa làng Việt

Chủ trương sắp xếp thôn, tổ dân phố theo Nghị quyết số 105/NQ-CP (ngày 8/4/2026) ban hành Chương trình hành động thực hiện Kết luận số 210-KL/TW (ngày 12/11/2025) của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị trong thời gian tới, đang được triển khai rộng rãi tại nhiều địa phương. Trong bối cảnh đó, không ít tên làng thân quen dần vắng bóng trong hệ thống gọi tên hành chính mới. Sự thay đổi này tạo ra những khoảng trống nhất định trong đời sống tinh thần của người dân vốn gắn bó lâu dài với không gian làng quê.

Trong tâm thức cộng đồng, làng không chỉ là nơi cư trú mà còn là không gian lưu giữ nếp sống, phong tục, tập quán. Qua thời gian, làng kết tinh ký ức và tình cảm của nhiều thế hệ, góp phần hình thành bản sắc văn hóa Việt Nam. Việc sáp nhập đơn vị hành chính khiến nhiều tên làng không còn hiện diện trong hệ thống chính thức, thay vào đó là các thôn, tổ dân phố mới.

Xác định lộ trình, hướng dẫn sắp xếp, tổ chức lại thôn, tổ dân phố

28/07/2025 14:43

Một số địa danh quen thuộc gắn với không gian văn hóa đặc trưng đã được điều chỉnh. Làng Đông Hồ nay mang tên tổ dân phố Đông Khê (phường Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh); làng Đồng Kỵ trở thành tổ dân phố Đồng Kỵ; làng Phúc Xá (phường Ngọc Thụy, quận Long Biên trước đây) nay thuộc phường Bồ Đề, Thành phố Hà Nội; làng Đại Áng (huyện Thanh Trì trước đây) nay thuộc xã Ngọc Hồi, thành phố Hà Nội… Những thay đổi này khiến một bộ phận người dân băn khoăn về nguy cơ mất đi những tên gọi gắn với lịch sử lâu đời và đời sống văn hóa đặc thù.

Thực tế cho thấy, mỗi tên làng đều gắn với điều kiện tự nhiên, quá trình hình thành cộng đồng cư dân và phương thức mưu sinh. Theo thời gian, những yếu tố này định hình tính cách, tâm lý tạo nên “thói làng”, “nếp làng” bền bỉ qua nhiều thế hệ. Mỗi làng một phong tục, mỗi cộng đồng một nếp riêng nên làng cổ truyền còn là cộng đồng tự quản về lối ứng xử. Tên làng còn gắn với các nghề truyền thống, làm nên bản sắc của từng vùng quê như làng giò chả Ước Lễ, làng tranh Đông Hồ, làng Đồng Kỵ, làng Thổ Hà… Vì vậy, dù tên gọi hành chính có thay đổi, ký ức về làng vẫn được cộng đồng gìn giữ.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Xuân Đính (nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu các dân tộc nhóm ngôn ngữ Việt-Mường, Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) nhận định: Làng là một cộng đồng về tính cách và tâm lý, nơi hình thành “thói làng”, “nếp làng”. Dù cấu trúc vật chất có biến đổi nhưng lời ăn tiếng nói và cách ứng xử của con người vẫn mang đậm dấu ấn cộng đồng, khó thay đổi. Do đó, khi thực hiện sắp xếp đơn vị dân cư và hành chính, cần đặc biệt lưu ý đến những giá trị hữu hình và vô hình về không gian làng theo hướng khoa học, hợp lý.

Bên cạnh vấn đề tên gọi, quá trình đô thị hóa nhanh ở nhiều địa phương cũng đặt ra không ít thách thức. Không gian sinh hoạt truyền thống bị thu hẹp, môi trường sản xuất thay đổi. Một số nơi, sự chuyển đổi từ xã lên phường trong thời gian ngắn đã tác động trực tiếp đến việc duy trì và tiếp nhận các giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt đối với thế hệ trẻ trong nhận diện ranh giới giữa không gian làng cũ và khu dân cư mới. Quá trình trao truyền văn hóa giữa các thế hệ không theo kịp nhịp biến đổi nhanh chóng.

Thực tế này đòi hỏi cách tiếp cận hài hòa giữa quản lý hành chính và bảo tồn văn hóa. Dù không còn là đơn vị hành chính độc lập, làng vẫn là một thực thể văn hóa lưu giữ hệ thống di tích, phong tục và luật tục được hình thành qua tiến trình lịch sử. Vì vậy, trong quá trình sắp xếp thôn, tổ dân phố, việc đặt tên cần ưu tiên kế thừa những tên gọi lâu đời mang giá trị lịch sử, văn hóa. Các yếu tố về địa lý, lịch sử, phong tục, tập quán của cộng đồng cư dân cần được xem xét đầy đủ nhằm duy trì mạch ký ức và tăng cường sự gắn kết xã hội. Cách đặt tên mang tính cơ học như đánh số hoặc ghép tên đơn thuần cần được hạn chế.

Bên cạnh đó, các cơ quan chuyên môn cần đẩy mạnh lập hồ sơ, số hóa tư liệu về lịch sử, văn hóa làng xã; bảo tồn hệ thống hương ước, gia phả, lễ hội và di tích… Các thành tố của không gian văn hóa làng như đình, chùa, miếu, văn chỉ, giếng làng, cây đa… cần được bảo vệ trong quy hoạch phát triển đô thị và xây dựng nông thôn mới. Chính quyền địa phương cần có giải pháp khuyến khích cộng đồng duy trì phong tục và sinh hoạt văn hóa dân gian phù hợp với điều kiện hiện nay. Cơ quan quản lý văn hóa cần kịp thời ban hành hướng dẫn cụ thể về bảo tồn tên gọi và không gian văn hóa truyền thống trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính.

Sắp xếp thôn, tổ dân phố là chủ trương lớn nhằm nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Quá trình này cần bảo đảm mục tiêu gắn phát triển với bảo tồn và phát huy giá trị không gian văn hóa làng Việt, qua đó góp phần gìn giữ nền tảng văn hóa, củng cố bản sắc và tạo điểm tựa tinh thần cho người dân trong bối cảnh đời sống hiện đại nhiều biến đổi.