Hệ thống luật pháp và hội nhập quốc tế trong bảo vệ bản quyền

Những bước hoàn thiện hành lang pháp lý của Việt Nam trong sở hữu trí tuệ

Hoàn thiện hành lang pháp lý là yếu tố quan trọng nhất và cũng là một trong những “vũ khí” hữu hiệu nhất để cơ quan chức năng và các chủ thể sở hữu Việt Nam bảo vệ quyền lợi, bảo vệ các sản phẩm sáng tạo của mình. Điều này đã được đề cập đến nhiều tại tọa đàm “Nhận diện và tìm giải pháp xử lý vi phạm bản quyền", do Báo Nhân Dân tổ chức.

Buổi tọa đàm có sự tham gia của bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; bà Phan Cẩm Tú, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ. Buổi tọa đàm do nhà thơ, nhà báo Hữu Việt dẫn dắt.

Bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả cho biết, thực ra cho đến thời điểm hiện nay, đã có thể nhìn thấy một bức tranh màu sáng trong hành lang pháp lý về bản quyền của Việt Nam. Trước hết là hội nhập quốc tế về bảo hộ sở hữu trí tuệ.

Chính phủ Việt Nam đã nỗ lực rất lớn, hội nhập một cách chủ động và thực hiện các cam kết một cách mạnh mẽ.

Bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả

Trên quốc tế hiện nay có 9 điều ước quốc tế thì Việt Nam chúng ta đã là thành viên của 8/9 điều ước quốc tế đa phương về quyền tác giả và quyền liên quan. Chúng ta cũng đã là thành viên của 17 Hiệp định thương mại tự do (FTA) có những nội dung cam kết về bản quyền.

“Điều đó cho thấy Chính phủ Việt Nam đã nỗ lực rất lớn, hội nhập một cách chủ động và thực hiện các cam kết một cách mạnh mẽ. Tám điều ước quốc tế đó là những gì? Thứ nhất là Công ước Berne về bảo hộ tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học. Rồi Công ước Rome về bảo hộ người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm, tổ chức phát sóng; Công ước Geneva về bảo hộ nhà sản xuất bản ghi âm chống việc sao chép không được phép bản ghi âm của họ. Khi tham gia tổ chức WTO, ngay lập tức chúng ta đã phải thực thi Hiệp định TRIPS về các khía cạnh liên quan tới thương mại của quyền sở hữu trí tuệ. Những nội dung này rất lớn, đa dạng và bao quát lĩnh vực bản quyền, sở hữu trí tuệ” - bà Phạm Thị Kim Oanh chia sẻ.

Ngoài ra, theo Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả, Việt Nam cũng tham gia các điều ước trên môi trường số. Hai hiệp ước WCT và WPPT đã có hiệu lực tại Việt Nam vào năm 2022 và 2023. Đó là những "cây gậy bản quyền" rất lớn khi Việt Nam muốn hội nhập, muốn tham gia vào sân chơi chung. Tác phẩm của Việt Nam muốn đưa ra thế giới, muốn được bảo vệ trên môi trường số thì phải hội nhập, phải tham gia.

Đồng thời, Việt Nam cũng sẽ phải thực hiện bảo vệ bản quyền cho các chủ thể quyền của các quốc gia và các nước thành viên. Mỗi điều ước có hơn 100 quốc gia thành viên, có những điều ước gần 200 quốc gia thành viên. “Nếu nhân con số ra sẽ thấy rất lớn, cho thấy chúng ta đã nỗ lực rất nhiều”- bà Phạm Thị Kim Oanh nói.

Về phía hành lang pháp lý trong nước, Việt Nam có Luật Sở hữu trí tuệ, được Quốc hội sửa đổi một số lần để thực thi các cam kết cũng như nghĩa vụ không chỉ trong 8 điều ước quốc tế đa phương mà còn 17 hiệp ước quốc tế song phương, cũng như chuẩn bị hành lang pháp lý cho một số FTA đang đàm phán.

“Về mặt cơ bản, chúng tôi đánh giá pháp luật Việt Nam đã đạt được các tiêu chuẩn quốc tế. Chúng ta có Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và sửa đổi, bổ sung một số lần, thí dụ như năm 2009. Năm 2009 chính là thời điểm chúng ta tham gia WTO và khi là thành viên, chúng ta buộc phải sửa những điều khoản như việc sử dụng các tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình trên chương trình phát sóng. Luật phân biệt rõ trường hợp nào không phải xin phép nhưng phải trả tiền, trường hợp nào không phải xin phép cũng không phải trả tiền và cách trả tiền như thế nào. Ngày đó chúng ta đã phải sửa để tương thích với Công ước Berne. Gần đây, những điều khoản liên quan đến thực thi bản quyền trên môi trường số đã được tiếp tục sửa đổi, bổ sung trong Luật Sở hữu trí tuệ” - Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả nhận định.

Về hành lang pháp lý, bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết, gần đây nhất là Nghị định số 341 ban hành ngày 26/12/2025 và có hiệu lực thi hành ngày 15/2/2026 về xử phạt vi phạm hành chính quyền tác giả và quyền liên quan. Trong đó, mức phạt đã được nâng cao, các nhóm hành vi đã được bổ sung, đặc biệt trong môi trường số. Gần nhất nữa, ngày 6/4/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 134 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17 năm 2023 về quyền tác giả, quyền liên quan, trong đó có những điều khoản liên quan đến trí tuệ nhân tạo vừa có hiệu lực ngày 9/4.

Việt Nam: Một trong những nước đầu tiên có văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến AI

Một trong những thách thức rất lớn của công tác bảo vệ quyền tác giả, bảo hộ sở hữu trí tuệ hiện nay của Việt Nam cũng như trên thế giới là sự phát triển vượt bậc của công nghệ. Càng hiện đại, công nghệ càng trở thành những công cụ hữu hiệu trong tay những đối tượng xâm phạm bản quyền. Chính vì thế, việc hoàn thiện hành lang pháp lý liên quan đến trí tuệ nhân tạo (AI), đến công nghệ là vô cùng quan trọng.

Bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết, Việt Nam là một trong những nước đầu tiên trên thế giới có văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến AI. Quốc hội vừa qua đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ, trong đó quy định nguyên tắc phát sinh quyền khi cá nhân, tổ chức sử dụng AI trong quá trình sáng tạo tác phẩm.

Vấn đề đầu vào để đào tạo AI cũng rất khó khăn, việc lấy tác phẩm của người khác như thế nào là hợp pháp? Nếu sử dụng AI tạo ra sản phẩm giống với kịch bản, hình ảnh, tiếng nói của người khác thì sẽ vi phạm bản quyền. Hành lang pháp lý đang phải giải quyết câu hỏi: Sử dụng trí tuệ nhân tạo thì ai là tác giả, và như thế nào được coi là tác phẩm để bảo hộ bản quyền?

“Điều 5A Nghị định số 134 ngày 6/4/2026 đã quy định rõ: Về nguyên tắc, chúng ta bảo vệ sáng tạo trí tuệ của con người. Nếu sử dụng AI như công cụ hỗ trợ và đáp ứng điều kiện pháp luật thì tác phẩm mới được bảo hộ bản quyền. Thứ hai, quá trình tạo dữ liệu đào tạo AI phải có điều kiện. Dù khuyến khích phát triển công nghệ, nhưng không thể bỏ quên các tác giả, chủ sở hữu quyền đã đầu tư công sức, tiền bạc tạo ra tác phẩm. Bản quyền cần sự cân bằng. Các điều 37A, 37B, 37C và 37D của Nghị định đưa ra những nguyên tắc pháp lý mới nhằm tạo điều kiện phát triển AI đồng thời bảo vệ quyền của chủ sở hữu” - bà Phạm Thị Kim Oanh chia sẻ.

Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả cũng nêu các vấn đề liên quan đến việc AI tạo ra các tác phẩm tương tự tác phẩm gốc, cũng như hành lang pháp lý cần tiếp tục hoàn thiện hơn.

Những quy định pháp luật đi vào thực tế, củng cố tinh thần người bảo vệ bản quyền

Đề cập đến vấn đề bảo vệ bản quyền từ góc độ người làm việc với các hãng phim, bà Phan Cẩm Tú, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ, cho biết những năm qua, hệ thống pháp lý liên quan đến bảo vệ bản quyền của Việt Nam đã rất tiến bộ. Năm 2024, 2025 là những năm đầu tiên các vụ việc vi phạm bản quyền được xét xử hình sự tại Việt Nam.

Bà Phan Cẩm Tú cũng đánh giá cao việc xét xử các vụ án xâm phạm bản quyền điện ảnh tiêu biểu như Phimmoi hay Fmovies, và cho rằng đây là sự kiện khích lệ tinh thần những người làm công tác sáng tạo và bảo vệ bản quyền.

Những năm qua, hệ thống pháp lý liên quan đến bảo vệ bản quyền của Việt Nam đã rất tiến bộ.

Bà Phan Cẩm Tú, Ủy viên Ban Thường vụ Hiệp hội Xúc tiến Phát triển Điện ảnh Việt Nam, chuyên gia tư vấn, Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ

Nói về việc thực thi pháp luật liên quan đến bảo vệ bản quyền tại Việt Nam, Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Bản quyền tác giả cho biết, Việt Nam là một trong không nhiều quốc gia có biện pháp xử phạt vi phạm hành chính đối với quyền dân sự như bản quyền.

Bà Phạm Thị Kim Oanh đề cập đến Nghị định số 341 ban hành ngày 26/12/2025 và có hiệu lực thi hành ngày 15/2/2026 về xử phạt vi phạm hành chính quyền tác giả và quyền liên quan đã có những thay đổi lớn. Trong đó, biện pháp khắc phục hậu quả yêu cầu bên vi phạm phải trả lại lợi nhuận thu được cho chủ thể quyền. Đây là một kênh rất quan trọng bên cạnh việc xử lý hình sự, vốn có quy trình phức tạp. Mức phạt đã được nâng lên và buộc bồi thường theo số lượng hiển thị trên website.

“Bên cạnh đó, năm 2022-2023, chúng tôi đã đưa được các điều khoản 110 đến 114 vào Nghị định 17 năm 2023 ban hành đúng Ngày Sở hữu trí tuệ thế giới (26/4). Đó là sự thay đổi mạnh mẽ chính sách thực thi bảo vệ bản quyền trên môi trường số, với cơ chế "thông báo - gỡ bỏ". Chủ thể quyền có thể trực tiếp yêu cầu các nhà cung cấp dịch vụ trung gian (ISP) gỡ bỏ nội dung vi phạm mà không cần qua cơ quan nhà nước. Để tránh việc lạm dụng cơ chế này, Nghị định 341 cũng có quy định xử phạt cá nhân cố tình lạm dụng, thông báo sai sự thật. Nếu các nhà cung cấp dịch vụ trung gian không phối hợp gỡ bỏ, họ sẽ không còn được hưởng quy chế "bến cảng an toàn" và phải chịu trách nhiệm pháp lý. Đây là hành lang pháp lý rất mới với nỗ lực lớn của chúng tôi” - bà Phạm Thị Kim Oanh nói.

Ngoài ra, bà Phạm Thị Kim Oanh cũng cho biết, Việt Nam dự kiến sẽ xây dựng Luật Bản quyền tác giả độc lập, tách khỏi Luật Sở hữu trí tuệ, trình Quốc hội vào năm 2027-2028. “Chúng tôi đang nỗ lực nghiên cứu xây dựng hành lang pháp lý mạnh mẽ và rõ ràng hơn, giống như gần 150 quốc gia trên thế giới đã có luật riêng” - bà khẳng định.

Hành trình bảo vệ bản quyền, thực thi sở hữu trí tuệ rõ ràng còn dài và còn rất nhiều khó khăn, cần đến sự phối hợp từ nhiều phía. Nhưng có thể thấy những nỗ lực của các cơ quan chức năng Việt Nam trong việc hoàn thiện hành lang pháp lý, đón đầu xu hướng công nghệ để đưa ra những biện pháp bảo vệ mạnh mẽ nhất cho các chủ thể sáng tạo.

“Vấn đề bản quyền không chỉ bảo vệ chủ thể quyền mà phải tạo điều kiện cho người sử dụng, giúp chủ thể quyền khai thác tài sản của mình. Luật cũng hướng tới xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về bản quyền, yêu cầu chủ thể quyền cập nhật dữ liệu để cơ quan thực thi đối soát và bảo vệ tốt hơn. Đồng thời, tôi hy vọng sẽ có sự đồng bộ trong Bộ luật Hình sự, tố tụng dân sự. Chúng tôi đã kiến nghị các cơ quan sửa đổi quy định cho phù hợp với môi trường số, giúp chủ thể quyền nhanh chóng yêu cầu xử lý vi phạm thay vì chỉ áp dụng các thủ tục của môi trường thực. Chúng tôi sẽ phối hợp chặt chẽ với các bộ ngành để hành lang pháp lý thực sự thuận lợi cho các bên” - bà Phạm Thị Kim Oanh khẳng định.

​