Ðổi mới mô hình điểm bưu điện - văn hóa xã

Hoạt động cầm cự

Cách trung tâm huyện Yên Hưng (Quảng Ninh) gần 15 km, điểm BÐ-VHX Tiền Phong nằm trơ trọi giữa "đồng không mông quạnh". Cổng sắt, cửa sổ đều bị lấy trộm, cửa kính bị vỡ, còn cửa ra vào thì đóng im ỉm, chung quanh lau cỏ mọc um tùm. Phải đợi rất lâu chúng tôi mới tìm được nhân viên điểm BÐ-VHX để mở cửa. Bên trong điểm BÐ-VHX gần như trống rỗng, giá sách chỉ còn những tập công báo cũ rích, phủ đầy bụi bặm, buồng điện thoại công cộng không còn máy điện thoại. Chỉ còn bộ bàn ghế giao dịch là nguyên vẹn... Ðược thành lập từ năm 2002 nhưng từ mấy năm gần đây, điểm BÐ-VHX này gần như không hoạt động. Chị Ðỗ Thị Khái, nhân viên điểm BÐ-VHX cho biết, một tháng điểm BÐ-VHX này cũng chỉ mở cửa từ sáu đến bảy lần, nhưng hầu như không có người đến.

Theo Giám đốc Bưu điện tỉnh Quảng Ninh Hoàng Hồ Hải, toàn tỉnh Quảng Ninh hiện có 120 điểm BÐ-VHX. Từ năm 2008 đến nay, số lượng người dân đến các điểm BÐ-VHX sử dụng dịch vụ bưu chính viễn thông giảm mạnh. Có ngày, nhiều điểm BÐ-VHX không có khách hàng nào, thậm chí cả tháng hoạt động không phát sinh doanh thu. Nếu như năm 2010, có 19 điểm BÐ-VHX thường xuyên không có doanh thu thì năm 2011, con số này đã tăng lên 29 điểm. Chín tháng đầu năm 2011, tổng doanh thu phát sinh của các điểm BÐ-VHX ở Quảng Ninh chỉ là 1.050.048.777 đồng, trong khi tổng chi phí để duy trì hoạt động của các điểm này lên đến 1.666.563.793 đồng.

Quảng Ninh chỉ là một trong số nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước gặp không ít khó khăn, thách thức trong việc duy trì hoạt động của các điểm BÐ-VHX. Tỉnh Hòa Bình có 188 điểm BÐ-VHX và hằng năm, toàn bộ các điểm này đều phải bù lỗ 2 tỷ đồng/năm. Tỉnh Hải Dương hiện có 186 điểm BÐ-VHX, trong đó chỉ có 40% số điểm có doanh thu 1 triệu đồng/tháng trở lên. Có điểm, doanh thu một tháng chỉ là 10 nghìn đồng. Vì vậy, chi phí bù lỗ cho hoạt động của các điểm BÐ-VHX này khoảng 1,8 tỷ đồng/năm. Giám đốc Bưu điện tỉnh Hải Dương Ðào Văn Tưởng cho biết, 60% số điểm BÐ-VHX trên địa bàn tỉnh hiện đang xuống cấp nghiêm trọng. Muốn nâng cấp, thậm chí sửa chữa nhỏ cũng không có kinh phí, các trang thiết bị cũng không được đầu tư bổ sung thường xuyên.

Khảo sát một loạt các điểm BÐ-VHX tại nhiều tỉnh có thể nhận thấy, phần lớn các điểm BÐ-VHX trên toàn quốc hiện đang trong tình trạng hoạt động cầm cự, người dân đến đây ngày càng thưa thớt, cơ sở vật chất xuống cấp nghiêm trọng. Tổng Giám đốc Tổng Công ty Bưu chính Việt Nam (VNPost) Ðỗ Ngọc Bình cho biết, cả nước hiện có hơn 8.000 điểm BÐ-VHX, trong đó có rất nhiều điểm hoạt động kém hiệu quả. Khó khăn lớn nhất hiện nay là kinh phí để duy trì hoạt động của các điểm BÐ-VHX. Thù lao VNPost phải trả cho nhân viên điểm BÐ-VHX là 650 nghìn đồng/người/tháng, chưa kể các chi phí quản lý điểm BÐ-VHX, trong khi đó nhiều điểm hoạt động lại không phát sinh doanh thu. Hằng năm, chi phí bù lỗ cho hoạt động của các điểm BÐ-VHX ước khoảng 200 - 300 tỷ đồng/năm.

Ra đời từ năm 1998, mô hình điểm BÐ-VHX từng được coi là "điểm sáng" ở nông thôn khi đáp ứng nhu cầu thông tin liên lạc của người dân nơi đây, nhất là ở vùng sâu, vùng xa. Bên cạnh việc sử dụng thuận tiện các dịch vụ bưu chính viễn thông như điện thoại, gửi thư, bưu phẩm, bưu kiện..., người dân đến đây còn có thể đọc sách, báo miễn phí, tiếp cận với thông tin tri thức, góp phần nâng cao dân trí, cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân nông thôn, góp phần từng bước xóa đói, giảm nghèo... Tuy nhiên, cùng với xu hướng phát triển của xã hội, của thời kỳ bùng nổ thông tin, điện thoại di động và cố định, in-tơ-nét, truyền hình vệ tinh... phát triển rộng rãi đến các hộ gia đình ở nông thôn, các báo, tạp chí của Ðảng được đưa về từng thôn, bản... vai trò của điểm BÐ-VHX ngày càng bị lu mờ. 

Nhìn nhận vai trò của điểm BÐ-VHX, Thứ trưởng Thông tin và Truyền thông Nguyễn Thành Hưng cho rằng, không thể phủ nhận hiệu quả rất lớn của các điểm BÐ-VHX thời gian qua. Hoạt động của các điểm BÐ-VHX đã góp phần thực hiện nhiệm vụ phổ cập dịch vụ bưu chính viễn thông. Năm 1998, khi bắt đầu xây dựng điểm BÐ-VHX thì số lượng bưu cục trên toàn quốc chỉ có khoảng 3.000 điểm. Với việc xây dựng hơn 8.000 điểm BÐ-VHX thì số lượng bưu cục trên toàn quốc đã lên tới 16.500 điểm, rút ngắn bán kính phục vụ, tạo điều kiện cho người dân tiếp cận dịch vụ bưu chính viễn thông dễ dàng hơn. Bên cạnh đó, thời điểm bắt đầu triển khai xây dựng các điểm BÐ-VHX, tỷ lệ điện thoại của cả nước chỉ đạt hai máy/100 dân và lúc đó, điểm BÐ-VHX chính là kênh để người dân sử dụng dịch vụ viễn thông. Tuy nhiên, cho đến nay sau 13 năm hoạt động, các điểm BÐ-VHX cũng đang dần bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế.

Ðổi mới để duy trì và phát triển

Bác Phạm Ðình Huệ, 72 tuổi, thôn Phạm Lâm, xã Ðoàn Tùng, huyện Thanh Niệm (Hải Dương) cho biết, mặc dù thông tin, tin tức trên ti-vi rất nhiều, đầy đủ nhưng bác vẫn muốn tới điểm BÐ-VHX đọc sách, báo để tìm hiểu kỹ thông tin hơn. Vì vậy, hoạt động của điểm BÐ-VHX vẫn còn rất cần thiết đối với người dân nông thôn, nhất là ở vùng sâu, vùng xa.

Còn theo Chủ tịch UBND xã Nam Phong (Cao Phong, Hòa Bình) Ðinh Duy Thích, duy trì các điểm BÐ-VHX ở khu vực nông thôn vẫn cần thiết trong bối cảnh hiện nay, nhất là khi cả nước đang đẩy mạnh quá trình xây dựng nông thôn mới. Tuy nhiên, mô hình điểm BÐ-VHX cần phải đổi mới thì mới có thể tiếp tục tồn tại, đáp ứng yêu cầu của xã hội.

Cùng chung quan điểm này, lãnh đạo nhiều bưu điện tỉnh, thành phố đều cho rằng, nên tiếp tục duy trì hoạt động của các điểm BÐ-VHX nhưng đã đến lúc cần thay đổi mô hình này. Theo Giám đốc Bưu điện tỉnh Hòa Bình Nguyễn Thị Hải, một mình VNPost khó có thể gánh vác trách nhiệm này mà cần phải xã hội hóa các điểm BÐ-VHX. Thứ trưởng Nguyễn Thành Hưng thừa nhận, đây chính là thời điểm để đánh giá lại hiện trạng phát triển các điểm BÐ-VHX. Hiện nay, ở rất nhiều điểm BÐ-VHX, người dân không còn nhu cầu sử dụng dịch vụ bưu chính viễn thông cơ bản, do vậy, yếu tố đầu tiên là phải xem xét, đánh giá lại nhu cầu thị trường, để trên cơ sở đó quyết định đóng cửa hay tiếp tục duy trì điểm BÐ-VHX. Mặc dù vậy, còn rất nhiều điểm BÐ-VHX, nhất là ở các vùng sâu, vùng xa vẫn cần thiết đối với bà con nông dân nên cần xem xét lại cách thức cung cấp thông tin, triển khai các dịch vụ để đáp ứng nhu cầu của người dân nơi đây. Sau 13 năm hoạt động, điểm BÐ-VHX thật sự trở thành hệ thống các điểm phục vụ trong Chiến lược phát triển bưu chính Việt Nam và trong thời gian tới, điểm BÐ-VHX sẽ trở thành điểm tựa để thực hiện thành công các chương trình mục tiêu quốc gia đưa thông tin về cơ sở và xây dựng nông thôn mới. Theo Thứ trưởng Nguyễn Thành Hưng, để mô hình điểm BÐ-VHX tiếp tục hoạt động hiệu quả và bảo đảm Nhà nước không mất quá nhiều chi phí vào mô hình này thì phải có sự kết hợp giữa Nhà nước và doanh nghiệp. Ðây là mô hình hiệu quả bởi Nhà nước nên cung cấp các dịch vụ công ích cho người dân thông qua hoạt động của doanh nghiệp, có như vậy Nhà nước mới có thể giảm chi phí thực hiện hoạt động xã hội, còn các DN bên cạnh các hoạt động sản xuất, kinh doanh thì cần tăng cường trách nhiệm xã hội. Hiện nay Nhà nước đang hỗ trợ VNPost thực hiện nhiệm vụ công ích cho đến hết năm 2013, trong đó bao gồm cả việc duy trì hoạt động của các điểm BÐ-VHX. Song, những cơ chế chính sách đó vẫn chưa đủ, trong thời gian tới, phải có sự phối hợp chặt chẽ tốt hơn nữa giữa các bộ, ngành, địa phương đối với hoạt động của điểm BÐ-VHX. Cần xây dựng các cơ chế, chính sách làm rõ trách nhiệm của Nhà nước, của VNPost cũng như trách nhiệm phối hợp của các bộ, ngành, địa phương trong việc xây dựng, phát triển các điểm BÐ-VHX này. Mặt khác, Nhà nước cũng cần tạo điều kiện để VNPost đẩy mạnh sản xuất, kinh doanh để tăng doanh thu, đủ khả năng thực hiện các nhiệm vụ công ích do Nhà nước giao.

Tổng Giám đốc VNPost Ðỗ Ngọc Bình chia sẻ, đến năm 2013, VNPost sẽ phải tự đảm đương cung cấp các dịch vụ công ích, trong đó có việc duy trì hoạt động của các điểm BÐ-VHX mà không còn sự hỗ trợ từ phía Nhà nước. Ðây chính là thách thức lớn đối với VNPost trong thời gian tới. Vì vậy, hoạt động của các điểm BÐ-VHX vừa phải bảo đảm hiệu quả xã hội vừa bảo đảm hiệu quả kinh tế. Trước tiên, mỗi bưu điện tỉnh, thành phố cần xác định điểm BÐ-VHX không chỉ làm nhiệm vụ công ích mà còn cần đẩy mạnh kinh doanh, từ đó năng động tìm kiếm các giải pháp để tăng doanh thu, như đa dạng hóa các dịch vụ cung cấp ở các điểm BÐ-VHX, tạo điều kiện cải thiện thu nhập cho các nhân viên điểm BÐ-VHX, góp phần nâng cao chất lượng phục vụ...