Đã thu.
Vẫn mùa thu của muôn xưa với mầu trời xanh bất tuyệt lồng lộng đáy hồ và trong suốt mắt ai. Vẫn ngan ngát hương sen phả vào hương cốm. Và mùa quả chín.
Cái ngòn ngọt của mùa xuân, cái nồng nàn của mùa hạ đều dồn cả sang thu. Quang phổ mùa thu trăm sắc vừa khúc chiết, tách bạch vừa như tụ cả ở mầu vàng, cái mầu vàng mang hồn cây, hồn đất vừa như muốn bay lên cao thẳm thinh không lại vừa như muốn rơi xuống bên người bồi hồi lắng tụ. Mầu nước, mầu mây, mầu cây, mầu trái; mầu sợi rơm phơi thơm vàng đường gạch cổ, mầu cỏ non triền để líu ríu chân trời; hình lá đuôi mắt; bông tóc sợi gió... tất cả tinh hoa đất trời dâng đầy thị giác, khứu giác, vị giác, thấm trong xúc giác, bừng lên trực giác và tri giác về sự tuyệt vời của mùa thu nước Việt, mùa dịu dàng sâu thẳm chứa đầy tình yêu và sáng tạo của con người.
Người Trung Hoa có câu thơ nói về cảm thức mùa thu tuyệt hay:
Ngô đồng nhất diệp lạc
Thiên hạ cộng tri thu
(Một lá ngô đồng rụng
Thiên hạ cùng biết thu)
Bằng tín hiệu nào người Việt ta biết phút thu về? Ðó là tiếng trống trường bâng khuâng hồn trẻ nhỏ. Là hoa mướp cuối mùa vàng rực đến lo âu làm rưng rưng cánh bướm vườn quê. Là làn nước biếc bến sông bỗng biếc hơn và dậy sóng khi mắt tuổi tròn trăng soi xuống trong cái nôn nao chợt hiện những điều chưa từng nhớ nhung, chưa từng nghĩ đến. Lá liễu xanh đốt cháy khát khao thiếu phụ. Hoa cúc vàng trước giậu như giục tri âm... Nhưng cái tín hiệu phổ biến để mọi người cùng biết thu như chiếc lá ngô đồng kia có lẽ là cơn gió heo may. Trời đất đôi khi đỏng đảnh nhưng vẫn vô cùng đúng hẹn. Chiều nay trời đang nắng chang chang hay mưa rào sầm sập, thế mà bỗng sáng sớm mai heo may đã về, khiến người ta không hiểu nổi trời đất gói ghém cất giữ mùa hè vào đâu, trong cái thời khắc kỳ lạ nào và trong thời khắc kỳ lạ nào khoác đều áo thu cho muôn vật.
Mùa thu năm nay được báo hiệu không phải cơn gió heo may mà là trận rét.
Tôi đồ rằng, trời tất hiểu lòng người.
Có phải bây giờ con người ta, nếu không vô cảm quá thì cũng "tập trung" quá cho những nghĩa vụ, cho những kế họach và dự định của mình. Cô sinh viên mới ra trường nghĩ cách để trở thành giám đốc. Mái tranh nghèo chòng chọc mắt nhìn về biệt thự và chung cư cao cấp. Ðồng một nghìn nhấp nhổm triệu đô-la... Tất cả cực nhọc, cắm cúi đi - đi và chạy - chạy và trèo về đích. Như thể không có đích ấy thì cuộc sống chẳng có ý nghĩa gì. Như thể con đường đời thì ngắn mà đời người thì vô tận.
Ðợt rét nhắc ta biết sang thu. Mùa thu rất đẹp. Và nhắc ta giới hạn của mùa, của tháng năm và cuộc đời. Và chẳng có cái đích nào là tuyệt đối cho hạnh phúc và khao khát của con người. Bởi vì, sau cái đích ấy lại hiện lên dằng dặc bao nhiêu cái đích khác mà nếu không dè chừng sẽ rơi vào cái bẫy của lòng tham do mình giăng đặt... Con người không chỉ và không thể sống cho riêng mình, cho đủ riêng hiện tại. Con người bao giờ cũng ở giữa cộng đồng, ở giữa thiên nhiên, giữa quá khứ và vị lai cần được hài hòa. Con người nếu chỉ sống trong cái lồng của chính mình, cho mục đích ích kỷ của mình tức là lầm lạc, tức là không bao giờ có được vị thế của con người tự do, ung dung tự tại và hưởng trọn niềm vui sống thanh cao, đẹp đẽ của đời người. Có phải đó là lời mùa thu đang nhắc?
Tôi đã đi bên mùa thu của Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, bầu không dường không chứa nổi hận anh hùng. Tôi đã đi trên "Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo" của Bà Huyện Thanh Quan. Tôi đã ở trong cái trong vắt và tuyệt đối tĩnh lặng của mùa thu Nguyễn Khuyến... Mỗi bận tha hương nhớ nhà, lòng trí tôi lại bị buộc vào câu thơ mùa thu của Ðỗ Phủ: "Tùng cúc lưỡng khai tha nhật lệ, Cô chu nhất hệ cố viên tâm" (Cúc khóm hai lần dòng lệ cũ, Thuyền đơn một buộc mảnh vườn xưa).
Ngày xưa mùa thu nao cũng sâu nhưng mùa thu nào cũng buồn. Ai trước mùa thu cũng thấy cô đơn. Phải đến mùa thu cách mạng tôi mới gặp trong cuộc sống, trong thơ Tố Hữu bầu trời chung giải phóng, mỗi chân mây, ngọn cỏ đều như muốn reo ca:
Tháng Tám mùa thu xanh thắm
Mây nhơn nhơ bay
Hôm nay ngày đẹp lắm!
Mây của ta, trời thắm của ta
Nước Việt Nam dân chủ cộng hòa!
Ðã tan tác những bóng thù hắc ám
Ðã sáng lại trời thu Tháng Tám
Trên đường ta về lại thủ đô
Cờ đỏ bay quanh tóc bạc Bác Hồ...
Mùa thu Tháng Tám, mùa thu khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vẫn đây, tỏa bóng sáng xuống mọi cuộc đời. Mùa thu ấy nâng bước cả dân tộc lớn dậy, hào sảng đi lên, trong đó có mỗi chúng ta. Mùa thu nhắc rằng, đừng bao giờ quên con đường và hàng cây, ánh dương và lá cờ đã mọc lên và đang vẫy gọi chúng ta từ khát vọng tự do, tới khát vọng tự do, khát vọng làm vẻ vang non sông Việt Nam yêu dấu; đừng bao giờ để phai nhạt niềm tin và tráng khí của buổi đầu cách mạng.
Em đã bao giờ về bên Hồ Gươm, ngồi thật lâu trên ghế đá, nhìn sóng Hồ Gươm xanh, xanh hơn cả rặng liễu mùa thu đang che mướt tóc em?
Nếu nói tâm của mùa thu Việt Nam là Hà Nội thì tâm của mùa thu Hà Nội là Hồ Gươm. Hồ Gươm như một con mắt xanh soi lộng đáy trời, một con mắt ướt nhớ nhung. Hồ Gươm như một bảo tàng lịch sử và bảo tàng Hà Nội. Báu vật ở đây là mầu xanh đặc biệt không lẫn với bất cứ mầu nước nơi đâu trên thế giới này, sóng nước hồ đẹp nhất mùa thu, và kỳ diệu là, lòng ta trở nên thanh thản hơn, thêm một lần yêu quê hương, đất nước, yêu Hà Nội da diết. Hồ Gươm đang gìn giữ cho đất nước trong lòng sâu của mình một thanh gươm vệ quốc. Hồ Gươm dương cao ngọn bút Tả thanh thiên viết thơ lên trời xanh, bắc một nhịp cầu từ lòng ta đến cái bao la vô thủy vô chung vô cùng vô tận của vũ trụ...
Tôi đã sống cùng Hà Nội thuở còn giếng nước tập thể, đèn đường chiếu sáng là những bóng đèn tròn dây tóc đỏ đòng đọc, tòn teng cái đĩa sắt tây tráng men làm a-ba-giua.
Thuở ấy từ Vọng, Mơ, Bưởi, dốc Yên Phụ, Ngã Tư Sở trở ra đều ngoại thành. Bao nhiêu lớp người, bao nhiêu trật tự, quy định, bao nhiêu thời kỳ lịch sử đã đổi thay. Bao nhiêu cái mới tốt đẹp và hoành tráng đã được dựng lên. Lòng hoài cổ xui tôi nuối tiếc một điều gì không rõ rệt. Duy có một điều không đổi thay, điều làm tôi biết được thế nào là tạm bợ, thế nào là vĩnh hằng, là mặt nước Hồ Gươm xanh và sóng đỏ sông Hồng vạm vỡ, con sông năm lại năm cần mẫn xây đắp phù sa cho những cánh đồng và chở gió thơm ăm ắp hương lúa, hương vườn từ làng quê thổi vào Hà Nội.
Phải không em, tôi nghe nói bây giờ có những người con gái ở trong hiệu cả ngày để làm một kiểu tóc và ngày nào cũng hàng giờ trước gương với những De Bon, Shisheido để tự "lăng-xê" mình trước mọi người bằng mỹ phẩm. Cái gọi là "đời sống cao" bây giờ là như vậy ư? Tôi mà là con gái thì chiều thu nay sẽ rủ thêm bè bạn, đạp xe dọc những triền đê, xoài mình trên bãi cỏ non tơ, thả tóc chảy dài theo dòng nước của sông Hồng, sông Ðuống; phập phồng da thịt theo hơi thở đất đai, cho đến lúc ánh mắt và trời đêm cùng lấp lánh ngàn sao...
Tôi thường đi trên đoạn đường Lê Thái Tổ, đoạn đường ngắn từ cuối phố Hàng Trống đến đầu đường Bà Triệu. Ðó là đoạn đường theo tôi là đẹp nhất Hà Nội chạy giữa ba hàng cây chở đầy thiên nhiên, xuyên qua bao huyền thoại lịch sử. Nhìn ra Bờ Hồ là Tháp Rùa ẩn hiện, ngày hạ mây bay, ngày đông sương phủ và cái khoan thai, sâu lắng của người Hà Nội trong nhịp chân tản bộ lão niên. Bao nhiêu điều nhỏ nhoi, vụn vặt hằng ngày đều tiêu tan trong một thoáng gió hồ. Ðó là nơi tôi biết ngước lên trời xanh, tươi non cùng dáng liễu.
Và tôi thường nghĩ: giá như tất cả mọi người đi trên con đường này, trên mọi con đường trái đất, ngày nào cũng được cầm tay một hò hẹn lứa đôi, một hòa cảm với đất trời, thì chắc chắn trái đất này sẽ thanh bình, sẽ không ai nghĩ về những điều xấu xa, hèn mọn.
Ta còn bao nhiêu mùa đẹp như thu nay? Bạn ở đâu? Em ở đâu? Mùa thu đang đợi...
