Văn hóa Hà Nội là sự giao thoa giữa văn hóa Thăng Long, văn hóa xứ Ðoài và cả một phần của văn hóa Kinh Bắc. Trên nền truyền thống ấy, việc thực hiện Cuộc vận động Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư trong những năm qua đạt được nhiều tích cực. Tuy nhiên, mặt trái của những vùng đất giàu truyền thống chính là thói "nệ cổ" khá nặng nề, khiến nhiều hủ tục "có đất" tồn tại.
Ở nhiều địa phương, đám cưới phải làm hàng trăm mâm cỗ mới được coi là cưới "to", gia đình mới "mở mày, mở mặt" với thiên hạ. Những tập tục như thế tồn tại nhiều đời, không dễ gì để tuyên truyền người dân chấp nhận và làm theo những phong trào văn hóa mới. Ðịa bàn quận Hà Ðông là một thí dụ. Cuộc vận động diễn ra nhiều năm, nhưng mãi gần đây, vẫn có tình trạng hơn 10 giờ sáng, cán bộ, công chức đã tìm cách rời công sở... đi ăn cỗ. Trong những quy định, quy chế của Trung ương, của thành phố, một số chỉ tiêu chỉ đề ra chung chung. Chẳng hạn cỗ chỉ mời họ hàng, thân hữu. Nhưng có người bao biện rằng bạn bè đông, họ hàng nhiều, cho nên phải đặt nhiều cỗ. Chính một lãnh đạo quận phải than phiền: "Có đám cưới lên đến 300-400 mâm cỗ, có đám riêng cỗ thừa cũng đến 30-40 mâm". Năm 2009, quận Hà Ðông đã xây dựng Chương trình 06, nhằm thay đổi hẳn tập quán này, nhất là trong cưới hỏi. Quận tổ chức nhiều cuộc tọa đàm từ tổ dân phố, đến phường, quận, tiếp nhận tới hơn 1.000 ý kiến của người dân. Một quy định cụ thể đã được thông qua thay vì con số chung chung: Mỗi đám cưới được tổ chức không quá 40 mâm cỗ, mỗi mâm sáu người. Quy định rõ ràng, chi tiết được thông báo đến tận các khu dân cư. Cán bộ, đảng viên bắt buộc phải thực hiện, còn người dân thì được vận động thực hiện. Ban Công tác mặt trận ở khu dân cư chủ trì việc vận động, theo dõi việc thực hiện. Năm 2009 - năm đầu tiên triển khai, tỷ lệ đám cưới thực hiện theo quy chế mới là 60%. Ðến năm 2010, con số này tăng lên 73%. Sáu tháng đầu năm 2011, tỷ lệ này đạt 78,6%. Ai vi phạm bị xử lý nghiêm khắc. Cho đến nay, có 20 cán bộ, đảng viên bị xử lý kỷ luật vì không thực hiện đúng quy định.
Ðông Anh là vùng đất giàu truyền thống, nhưng cũng là địa bàn còn nhiều hủ tục về tang lễ. Ngoài chuyện ăn uống linh đình, nhiều gia đình mở nhạc quá lớn, từ sáng sớm đến đêm khuya, làm nhiều hủ tục như: thuê người khóc mướn, gọi hồn... Từ cuối năm 2008, huyện Ðông Anh quyết tâm xóa bỏ những hủ tục trên, HÐND huyện đã ra nghị quyết về thực hiện "Việc tang văn minh, tiến bộ", với bốn nội dung cụ thể là: giảm ăn uống linh đình, xóa bỏ các hủ tục, quy hoạch nghĩa trang và thực hiện hỏa táng. Huyện đã tổ chức hơn 200 buổi tọa đàm về thực hiện việc tang văn minh, tiến bộ cho 16.870 lượt người; phát 75 nghìn tờ rơi đến từng hộ gia đình; tổ chức lấy hơn 52 nghìn lượt ý kiến... Ngoài vận động tuyên truyền, cán bộ, đảng viên trong bộ máy chính quyền phải là người gương mẫu thực hiện. Ở xã Việt Hùng, 100% số cán bộ xã cam kết chọn phương pháp hỏa táng cho người thân khi qua đời. Tại các xã như Liên Hà, Nam Hồng, thị trấn Ðông Anh, tỷ lệ hỏa táng đạt hơn 80%. Ðiển hình có những thôn, làng tỷ lệ hỏa táng đạt 100% như thôn Lỗ Khê, thôn Hà Lỗ (xã Liên Hà); thôn Vệ (xã Nam Hồng)... Kinh nghiệm cho thấy, ở những nơi thực hiện hỏa táng, các hủ tục khác cũng giảm hẳn. Huyện Ðông Anh hỗ trợ ba triệu đồng, xã hỗ trợ 1-2 triệu đồng/trường hợp hỏa táng nhằm khuyến khích các gia đình lựa chọn phương pháp tiến bộ này. Tình trạng ăn uống linh đình đã giảm, các hủ tục khác cũng không còn. Bên cạnh đó, huyện Ðông Anh quan tâm thực hiện quy hoạch nghĩa trang. Hiện phần lớn nghĩa trang của huyện được quy hoạch có tường bao quanh, nhà quản trang, cây xanh, hệ thống thoát nước, điện chiếu sáng...
Mặc dù còn nhiều khó khăn trong thực hiện việc cưới, việc tang, nhưng trên địa bàn thành phố đã có những đơn vị có những mô hình tốt như việc cưới trang trọng, tiết kiệm ở quận Hà Ðông, việc tang văn minh, tiến bộ ở huyện Ðông Anh. Trước những yêu cầu thực tế mới, nhất là sau khi có sự sáp nhập, mở rộng địa giới hành chính Thủ đô và quy định mới của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang, thành phố chuẩn bị ban hành quy chế mới về vấn đề này. Trong đó, chú trọng rút kinh nghiệm ở những địa phương đã có cách làm hay, để từ đó bổ sung, sửa đổi quy chế cũ, nhằm nhân rộng những điển hình này. Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Nguyễn Thị Bích Ngọc, Trưởng ban Chỉ đạo Cuộc vận động Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư, quy chế mới sẽ tuân thủ quy chế của Chính phủ, quy định của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Thành phố sẽ có những quy chế "khung", để các địa phương xây dựng quy ước cho phù hợp tình hình kinh tế - xã hội ở từng cơ sở. Cụ thể như, việc cưới sẽ khuyến khích tổ chức ở một nơi, trong một ngày. Ðồng thời, thành phố có thể sẽ đưa ra quy định về số mâm cỗ tối đa trong một tiệc cưới. Về việc tang, có thể sẽ trình thành phố miễn phí hỏa táng, với mức hỗ trợ là sáu triệu đồng/trường hợp.
Trong thời gian tới, thành phố sẽ tiến hành làm điểm việc cưới văn minh ở các quận Hà Ðông, Tây Hồ, Sơn Tây, Ba Ðình, việc tang văn minh ở các huyện Ðông Anh, Thanh Oai, Phúc Thọ, Thanh Trì, và tổ chức lễ hội trang trọng, tiết kiệm ở các địa bàn Mỹ Ðức, Sóc Sơn, Ðống Ða, Thạch Thất. Từ đó, nhân rộng những điển hình về văn minh trong tang lễ, cưới hỏi, góp phần vào xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trên địa bàn Thủ đô.
