Trong không gian trưng bày đương đại của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, trước sự đón đợi của đông đảo khán giả mến mộ chuỗi Art talk "Những nẻo đường nghệ thuật", họa sĩ, nhà giáo Lê Anh Vân đã có dịp chia sẻ về chặng đường gắn bó với hội họa, về "khúc tráng ca người lính" - đề tài mà ông đã dành trọn đời mình để theo đuổi...

Thai nghén "Ký ức những ngọn đèn"
suốt 16 năm đằng đẵng

Ít ai ngờ rằng, dù giới thiệu đến rộng rãi công chúng vào năm 2000, thế nhưng, tác phẩm "Ký ức những ngọn đèn" lại được họa sĩ Lê Anh Vân bồi đắp và phát triển từ bức tranh "Những ngọn đèn" sáng tác vào năm 1984 trước đó.

Dường như, trong suốt 16 năm đằng đẵng, Lê Anh Vân đã không ngừng suy ngẫm, nuôi dưỡng ý tưởng, nâng cao bút pháp để hoàn thiện "đứa con tinh thần" này.

"Khi vẽ về chủ đề kháng chiến, tôi từng tự hỏi: những người lính anh dũng chiến đấu nơi chiến trường mong đợi điều gì? Có chăng thứ mà họ chờ đợi là một chiến thắng trở về, là được cưới người mình thương yêu và nhung nhớ? Thế hệ của chúng tôi trải qua những năm tháng sống giữa bom đạn nên những khó khăn, vất vả của thời chiến dường như đã hằn sâu vào tâm trí", trầm ngâm hồi lâu, họa sĩ giãi bày.

Thời điểm năm 1984, khi đặt những nét vẽ đầu tiên cho bức tranh "Những ngọn đèn", Lê Anh Vân đã không ngừng trăn trở để tìm cách biểu đạt cho riêng mình. "Thế nhưng, bức 'Những ngọn đèn' lúc ấy cho tôi cảm giác chưa đủ... chín", ông thành thật nói.

Vậy là suốt 16 năm sau đó, không khi nào họa sĩ thôi nghĩ về đề tài kháng chiến, về hình ảnh những con người ở tiền tuyến và hậu phương. Niềm day dứt ấy cứ trở đi trở lại trong ông, thôi thúc họa sĩ tiếp tục thực hiện tác phẩm "Những ngọn đèn" còn dở dang trong tâm tưởng ở quá khứ.

Mượn hình ảnh người phụ nữ ở hậu phương, Lê Anh Vân khắc họa một khía cạnh khác của chiến tranh. "Chính sự hy sinh của hậu phương, chính lòng dân đã tạo nên sức mạnh lớn lao cho người lính ở tiền tuyến", ông cho biết.

Trong "Ký ức những ngọn đèn", Lê Anh Vân phác họa hình tượng bà má miền nam chong đèn đứng bên cạnh cửa hầm. Phía đối diện là cô gái Ngã ba Đồng Lộc đang giơ cao ngọn đèn soi đường cho đoàn quân ra trận. Cùng với đó là hai em nhỏ một tay cầm đèn, tay còn lại cắp sách tới trường. Bên trên là vầng trăng tỏa bóng, xa xa là hình ảnh đoàn quân chìm vào lòng sông.

"Ngọn đèn là hy vọng, cũng là niềm tin mà hậu phương gửi đến tiền tuyến. Ngọn đèn ấy đã soi sáng cho các em đi học, thắp sáng từ hiện tại tới tương lai", họa sĩ lý giải.

Khi vẽ về chủ đề kháng chiến, tôi từng tự hỏi: những người lính anh dũng chiến đấu nơi chiến trường mong đợi điều gì? Có chăng thứ mà họ chờ đợi là một chiến thắng trở về, là được cưới người mình thương yêu và nhung nhớ? Thế hệ của chúng tôi trải qua những năm tháng sống giữa bom đạn nên những khó khăn, vất vả của thời chiến dường như đã hằn sâu vào tâm trí.

Họa sĩ, nhà giáo Lê Anh Vân

Theo họa sĩ, với "Ký ức những ngọn đèn", ông sử dụng không gian đồng hiện hơn, tạo nên tổ hợp không gian có tính siêu thực hơn so với bức "Những ngọn đèn" trước đó. Nhờ ánh sáng của những ngọn đèn lấp ló trong không gian đã tạo nên sự lung linh cho bức tranh. Dù kiệm màu, chỉ sử dụng các màu trầm, xám, nhưng tranh vẫn sáng, đậm đà và thanh thoát.

Dường như, Lê Anh Vân luôn nhìn thấy hy vọng và niềm tin sau những mất mát, đau thương của cuộc chiến tranh khốc liệt. “Dẫu trong chiến tranh, các em vẫn được học hành, vẫn thắp đèn đi học. ‘Ký ức những ngọn đèn’ chính là như thế!”, ông nói. Có lẽ, ánh sáng từ ngọn đèn còn được tỏa từ tâm thức, từ ước vọng của một người nghệ sĩ với tấm lòng trong sáng và nhân văn.

Tự rèn mình để đi đến cùng với nghệ thuật

Theo họa sĩ Lê Anh Vân, sự đổi mới trong nghệ thuật xuất phát chủ yếu từ “thèm muốn” của người vẽ. Nếu tự thân người vẽ không có khát khao ấy thì cho dù hoàn cảnh chi phối thế nào, họ cũng khó mà thay đổi.

Khi vẽ "Chiến lũy", ban đầu, Lê Anh Vân muốn sử dụng nét trên chất sơn mài để thể hiện sự vững chãi, sức mạnh của người lính. "Nhưng vẽ xong, vẫn thấy chưa đạt, lại quyết định đổi sang sơn dầu. Tôi vẽ to ra. Sử dụng nhiều khối hơn nét. Và tác phẩm đã mang một diện mạo khác, bộc lộ hết thảy tiếng lòng của tác giả", ông nói.

Ở "Chiến lũy", giữa cảnh ngổn ngang của Hà Nội mùa đông năm 1946, hiện lên hình ảnh 4 chiến sĩ đầu đội mũ ca-lô, áo trấn thủ, vận sơ-vin trong tư thế sẵn sàng chiến đấu. Tất cả đều điềm nhiên, bình thản, sẵn sàng chờ giặc đến.

Trong khung cảnh đổ nát ấy, vẫn có một lọ hoa tươi, chú gà trống hiên ngang cất tiếng gáy được đan cài vào tranh. Theo họa sĩ, chi tiết ấy phản ánh tinh thần lạc quan, chất lãng mạn, trữ tình cùng nét phóng khoáng, sự yêu đời của người lính Hà Nội giữa chiến tranh ác liệt.

Hiện thực, qua lăng kính của Lê Anh Vân dường như hiện diện ở một trạng thái khác. Ông dùng tư duy hội họa để thể hiện cảm xúc và thổi lên một tinh thần khác cho sự vật. Thích lập thể và khối ống, họa sĩ sử dụng khối và bố cục táo bạo. Tranh của ông không quá sặc sỡ nhưng giàu sắc độ.

Nghệ thuật chỉ đến khi con người yêu lấy mình, tin lấy chính mình. Phải tự rèn mình thì mới có thể đi đến cùng với nghệ thuật.

Họa sĩ, nhà giáo Lê Anh Vân

Nhà phê bình mỹ thuật Quang Việt từng đánh giá, màu của Lê Anh Vân phải nhìn kỹ mới thấy hết vẻ lạ. Nó vẫn là trắng, đen, xanh, đỏ, tím, vàng, nhưng đã được tinh luyện tới mức khó có thể gọi được chính xác tên, bởi thường có những ánh xám mờ, bàng bạc như tuyết, rất dậy hương.

Trong tranh Lê Anh Vân, các sắc chủ đạo được trải đều vững chắc, màu lồng gọn, với những vách ngăn ngon lành, có trò chơi sắc-độ đấy, nhưng kín đáo và đậm âm vang cổ điển.

"Tôi từng bị nhận xét là vẽ 'Tây' quá. Điều đó đã khiến bản thân tôi ngại ngùng và có lúc cảm thấy lung lay. Thế nhưng, sự dũng cảm của tôi luôn đặt ở hội họa. Và rõ ràng, nghệ thuật chỉ đến khi con người yêu lấy mình, tin lấy chính mình. Phải tự rèn mình thì mới có thể đi đến cùng với nghệ thuật", họa sĩ Lê Anh Vân khẳng định.