Ghi nhận thực tế tại nhiều địa phương có dự án đầu tư sử dụng nguồn vốn ngân sách, một trong những trở ngại khiến tiến độ đền bù chậm, đạt tỷ lệ thấp là do thiếu quỹ nhà ở xã hội, nhất là quỹ nhà, đất gần nơi ở cũ của người dân có đất bị thu hồi. Đơn cử, đối với dự án xây dựng đường cao tốc Thành phố Hồ Chí Minh-Mộc Bài, hiện người dân vẫn chờ nhận nền tái định cư, trong khi địa phương đã chi trả xong tiền đền bù. Hay dự án cải tạo rạch Xuyên Tâm (đi qua hai quận Gò Vấp và Bình Thạnh trước đây) với khoảng 2.200 hộ dân bị ảnh hưởng; mặc dù dự án đã khởi công gần một năm trước, nhưng không ít hộ dân vẫn đang đếm từng ngày chờ nhận căn hộ tái định cư. Những hạn chế này dù được chính quyền thành phố nỗ lực giải quyết, song vẫn còn nhiều vướng mắc, khiến cung-cầu tái định cư còn “khập khiễng”, nơi thì thừa chỗ lại thiếu.
Ý kiến cán bộ một số phường, xã trên địa bàn thành phố đang xúc tiến các dự án chỉnh trang đô thị cho rằng, muốn có quỹ nhà tái định cư thì phải thực hiện các dự án xây dựng nhà ở xã hội với hai hình thức: Vốn ngân sách và vốn xã hội hóa. Nhất là trong điều kiện nguồn vốn đầu tư công ưu tiên cho các dự án và công trình cấp thiết sử dụng quỹ nhà ở xã hội từ vốn xã hội hóa. Đây cũng là điều kiện thuận lợi để góp phần cân đối quỹ nhà tái định cư, “tránh nơi thừa, nơi thiếu” khi thực hiện các dự án cải tạo, chỉnh trang đô thị.
Theo Ban Bồi thường giải phóng mặt bằng quận Gò Vấp, một trong những tiêu chí quyết định tỷ lệ đền bù giải tỏa đạt cao, không kéo dài, dễ vận động người dân đồng thuận là chỗ ở tái định cư phải sẵn sàng và ngay cạnh nơi ở cũ để người dân yên tâm, không cảm thấy bị xáo trộn cuộc sống. Để làm được điều này, thành phố cần tạo lập hay mua sẵn quỹ căn hộ tái định cư từ các dự án nhà ở xã hội theo giá ưu tiên, xem đây là quỹ nhà dự phòng để khi cần sẽ bố trí ngay cho người bị thu hồi đất. Điều này vừa tạo sự chủ động trong công tác phân bổ suất tái định cư vừa tránh biến động giá cả, nhằm tăng hiệu quả vận động và thuyết phục người dân.
Cùng với đó, thành phố cần thực hiện đồng bộ chính sách tái định cư với nhà ở xã hội. Trong đó, xem quỹ nhà ở xã hội như một phần nguồn lực tái định cư, giảm gánh nặng cho ngân sách. Rà soát tổng thể quỹ nhà tái định cư theo hướng liên thông toàn địa bàn, tăng tính linh hoạt trong điều phối, tránh tình trạng cục bộ, manh mún. Đồng thời, ưu tiên các giải pháp tái định cư tại chỗ hoặc gần nơi ở cũ để bảo đảm sinh kế và ổn định đời sống người dân. Quan trọng hơn, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế pháp lý, phân cấp mạnh hơn cho địa phương trong điều chỉnh dự án, rút ngắn thủ tục đầu tư nhưng vẫn bảo đảm chặt chẽ, minh bạch khi thực hiện Luật Đất đai 2024 đối với công tác đền bù, tái định cư.
