Bảo tồn làng khoa bảng Ðông Ngạc trước sức ép đô thị hóa

Ðông Ngạc mấy tháng sau khi từ xã trở thành phường, vẫn những con đường lát gạch quen thuộc, nhưng tốc độ xuất hiện những tòa nhà cao tầng gấp gáp hơn. Làng cổ Ðông Ngạc nay được chia thành các tổ dân phố, nằm trọn trong phường Ðông Ngạc (quận Bắc Từ Liêm). "Ngay khi chính quyền quận Bắc Từ Liêm đi vào hoạt động, chúng tôi đã ưu tiên cho công tác bảo tồn làng Ðông Ngạc. Tuy nhiên, do tình hình thay đổi, việc bảo tồn cũng có những thay đổi so với trước đây. Việc bảo tồn, phát huy phải phù hợp điều kiện kinh tế - xã hội trong thời điểm hiện nay và phải bảo đảm tính khả thi", Phó Chủ tịch UBND quận Bắc Từ Liêm Trần Thế Cương cho chúng tôi biết.

Ðông Ngạc là ngôi làng có một không hai ở nước ta. Ngôi làng có 18 tiến sĩ và nhiều người đỗ đạt cao, nhiều người làm quan lớn trong triều đình, nhất là giai đoạn Lê Trung Hưng. Theo quy định của các triều đại phong kiến trước kia, người đỗ tiến sĩ khi về địa phương sẽ được xây dựng một ngôi nhà gỗ bề thế, gọi là nhà đại khoa. Chính bởi lý do này, cộng với nhiều người làm quan to cho nên Ðông Ngạc có nhiều nhà cổ, nhiều nhà thờ họ đẹp. Riêng nhà thờ họ, chi họ có đến hơn 20 ngôi. Ðáng chú ý, nhà thờ họ Ðỗ (thờ cụ Ðỗ Thế Giai) to gần như một cái đình làng. Ðông Ngạc là một trong những ngôi làng hiếm hoi có hệ thống công trình văn hóa cộng đồng phong phú, gồm: đình, đền, chùa, miếu, văn chỉ. Ðông Ngạc còn rất nhiều cổng cổ, gồm cổng làng, cổng ngõ và cổng nhà. Truyền thống văn hóa Ðông Ngạc cũng rất đặc biệt. Từ năm 1945 đến nay, làng có thêm gần 100 tiến sĩ, nhiều người đang giảng dạy ở những quốc gia có nền khoa học công nghệ phát triển. Chính vì vậy, rất nhiều người từng hy vọng Ðông Ngạc sẽ trở thành một "làng di sản" như Ðường Lâm hay Phước Tích (Thừa Thiên - Huế). Nhưng do nằm cách trung tâm thành phố chỉ khoảng 10 km, tốc độ đô thị hóa rất mạnh, việc bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống tại đây khó khăn hơn nhiều so với các địa phương. Năm 2013, khi HÐND thành phố Hà Nội thông qua danh sách làng cổ cần được bảo tồn, Ðông Ngạc không nằm trong danh sách này. Việc Ðông Ngạc "lên phố" cũng kéo theo nhiều thay đổi. Và nhất là đề án "Bảo tồn và phát huy giá trị di sản ở làng Ðông Ngạc, xây dựng điểm đến du lịch" do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì tiến hành khá chậm. Ban đầu, đề án dự kiến sẽ hoàn thành công tác điều tra, đánh giá giá trị làng cổ trong năm 2013, nhưng hiện tại công tác này vẫn chưa thể tiến hành.

Do những thay đổi về kinh tế - xã hội thời gian qua, một số nội dung của đề án không còn phù hợp cho nên mới đây, UBND quận Bắc Từ Liêm đã đề nghị đổi tên đề án thành "Bảo tồn và phát huy giá trị Làng khoa bảng phường Ðông Ngạc". Những "dích dắc" kể trên ảnh hưởng không nhỏ đến việc bảo tồn, phát huy giá trị làng Ðông Ngạc. Theo Phó Chủ tịch UBND quận Bắc Từ Liêm Trần Thế Cương, do ở nhiều xóm, không gian làng cổ không còn được như xưa, cho nên chọn giá trị làng khoa bảng là điểm nhấn của Ðông Ngạc là phù hợp với tình hình hiện nay. Bởi truyền thống khoa bảng là nét đặc trưng độc đáo nhất, hệ thống di tích, di sản, truyền thống hiếu học của Ðông Ngạc đều thể hiện rõ điều này. Việc này không thể chậm trễ hơn được, quận Bắc Từ Liêm sẽ phối hợp Ban Quản lý Di tích, danh thắng thành phố (đơn vị được giao chủ trì đề án) triển khai sớm nhất. Song song với công tác này, chúng tôi tổ chức việc tuyên truyền để người dân nhận thức rõ hơn giá trị, từ đó, người dân nâng cao ý thức bảo tồn.

Theo Trưởng Ban Quản lý Di tích danh thắng Nguyễn Thị Hòa, Ban Quản lý và UBND quận sẽ thực hiện bốn nhiệm vụ: Tổ chức kiểm tra, đánh giá lại toàn bộ các giá trị; xếp hạng các di tích có giá trị để có cơ sở bảo tồn, tôn tạo; lập hồ sơ khoa học các hiện vật trong di tích; lấy ý kiến các nhà khoa học để tìm biện pháp bảo tồn trong tình hình mới. Sau khi rà soát, kiểm tra, nếu thấy bảo đảm các giá trị sẽ đề xuất công nhận danh hiệu làng cổ. Việc rà soát, đánh giá lại hệ thống di tích, di sản là điều cấp thiết. Bởi tất cả các nhà thờ họ đều thuộc sở hữu tư nhân. Thời gian qua, nhiều nhà thờ đã xuống cấp, trong đó có nhà thờ cụ Ðỗ Thế Giai. Việc tu bổ các công trình này là hết sức tốn kém. Một số dòng họ đã tự tổ chức sửa chữa, nhưng do thiếu chuyên môn, thiếu kinh phí cho nên những yếu tố nguyên gốc đã bị thay đổi, khiến công trình bị giảm đi giá trị. Việc khảo sát, xếp hạng sẽ là cơ sở để các cơ quan chức năng tìm nguồn kinh phí hỗ trợ cho công tác bảo tồn, tu bổ.

Về phía người dân, phần lớn người dân đồng thuận với chủ trương bảo tồn phát huy giá trị làng khoa bảng. Ông Phạm Quang Ðại, người nổi tiếng ở Ðông Ngạc như một người chép sử làng cho biết: "Chính quyền chọn làng khoa bảng làm điểm nhấn là một hướng đi thích hợp. Ví như đình làng thì hầu như làng nào cũng có, nhưng di tích Ðông Ngạc nói chung, đình làng nói riêng có những nét khác biệt, thể hiện truyền thống hiếu học. Ở đình làng từ xa xưa đã có một bức tượng đồng đúc một bàn tay cầm bút to và đẹp, hiện nay vẫn được lưu giữ. Các nhà thờ họ đều thờ những người đỗ đạt cao, nhiều nhà thờ họ còn lưu giữ những kỷ vật của các bậc đại khoa. Hai bên cổng làng đều đắp hình cây bút lông. Và ở mỗi di tích này lại có những câu chuyện về truyền thống hiếu học của người Ðông Ngạc xưa. Nhưng để có thể đưa những nét đẹp này đến với khách tham quan cần được sự hỗ trợ của các cơ quan chức năng. Ðơn cử như sửa một ngôi nhà gỗ giờ mất hàng tỷ đồng. Nếu các cơ quan không sớm vào cuộc thì người dân chúng tôi khó lòng giữ được. Trước đây đã có nhiều đoàn về khảo sát, nhưng sau đó không có biến chuyển cụ thể. Tôi mong lần này sẽ có những thay đổi tích cực. Nhìn những công trình cổ bị xuống cấp, bị thay thế bằng nhà bê-tông, chúng tôi rất đau xót".