Bảo tồn khu phố cổ Hà Nội

Từ nhiều năm nay, khu phố cổ Hà Nội thường được nhắc đến như một di sản kiến trúc, văn hóa của thủ đô, với hình ảnh những con đường nhỏ, những bức tường rêu phong, những nếp nhà mái ngói xô nghiêng trong tranh "phố Phái". Kiến trúc phố cổ Hà Nội gợi lên một nền văn minh tinh thần, một nếp sống văn hóa gia đình trong những đường nét ấm nóng hơi thở của nhiều thế hệ.

Khu phố cổ Hà Nội còn được gọi bằng cái tên thân thương "Hà Nội 36 phố phường". Mỗi tên phố, tên nhà đều gợi bóng dáng kinh thành xưa với những phường thợ làm ăn tấp nập: Hàng Ðào, Hàng Lược, Hàng Thiếc, Hàng Hòm, Hàng Bạc, Hàng Gai... Có người còn thống kê được Hà Nội hiện nay có tới 47 phố có tên bắt đầu bằng chữ Hàng.

Ðó là dấu tích về sự sầm uất của những hoạt động thương mại, những phố nghề thịnh vượng một thời. Theo tư liệu lịch sử, phường nghề trên đất Thăng Long được hình thành từ thời Lê, đầu thế kỷ 15, còn dáng vẻ khu phố cổ hiện nay hình thành chủ yếu từ năm 1883.

Trải qua thăng trầm của lịch sử, về tổng thể, khu phố cổ vẫn bảo tồn được cơ cấu không gian đô thị của một khu phố cổ truyền với mạng lưới các phố chi chít dọc ngang kiểu bàn cờ. Ðây là điểm mà các nhà quy hoạch và nghiên cứu giao thông đô thị Hà Nội quan tâm. Các đường phố thông nhau, chằng chịt. Vậy nên dù phố nhỏ, đông người mà vẫn không ách tắc, chẳng giống như các tuyến phố dẫn về các cửa ô.

Mỗi phố chuyên bày bán một mặt hàng. Tất cả các nhà hai bên đường đều làm theo kiểu nhà ống, bề ngang hẹp, chiều dài sâu, có khi thông ra một cái ngõ hoặc con phố khác. Nhà ống ở khu phố cổ Hà Nội vừa là xưởng sản xuất thủ công, vừa là cửa hàng, vừa là nơi sinh hoạt gia đình. Nhà cạnh nhà, liền mái, liền tường, sum vầy, nâng đỡ nhau. Chính điều này tạo nên sự hấp dẫn của khu phố cổ Hà Nội.

Trên các phố còn có nhiều đình, chùa là dấu tích của những làng cổ như đình Ðông Môn ở số 8 phố Hàng Cân, đền Thuận Mỹ ở 64 phố Hàng Quạt... hay đình thờ vọng của các phường nghề tụ hội về Thăng Long lập nghiệp như đình Hoa Lộc ở 90 phố Hàng Ðào... Một trong những nét tinh tế của nếp sống và văn hóa kinh kỳ được chắt lọc, lắng đọng là các món ăn được nâng lên thành nghệ thuật, là "văn hóa ẩm thực", tập trung ở khu phố cổ. Chẳng những khách du lịch mà ngay người Hà Nội ở các khu dân cư khác về phố cổ thưởng thức các món ăn không chỉ xuýt xoa về cách chế biến mà còn ngỡ ngàng về cách thưởng thức tao nhã.

Khu phố cổ ẩn chứa những giá trị văn hóa như vậy, nhưng qua bao thăng trầm của thời gian và lịch sử, nơi đây có nhiều đổi thay. Theo xác định của các nhà quy hoạch, khu phố cổ thuộc địa bàn 10 phường của quận Hoàn Kiếm là Hàng Bạc, Hàng Buồm, Hàng Bồ, Hàng Bông, Hàng Mã, Cửa Ðông, Lý Thái Tổ, Ðồng Xuân, Hàng Gai, Hàng Ðào. Diện tích rộng khoảng 100 ha, ranh giới phía bắc là phố Hàng Ðậu, phía tây là phố Phùng Hưng, phía nam là các phố Hàng Bông, Hàng Gai, Cầu Gỗ và Hàng Thùng, phía đông là các phố Trần Nhật Duật và Trần Quang Khải.

Có hơn 15.270 hộ gia đình với hơn 66 nghìn người đang sống trong khu phố cổ. Trong đó có 14,9% sống ở đây từ trước năm 1950 và bình quân có 5,52 hộ gia đình chung sống trong một số nhà. Cùng với dân cư quá tải là sự xuống cấp của nhiều ngôi nhà, đặc biệt là hạ tầng đô thị. Có tới 63,1% số nhà xuống cấp, 11,7% số nhà hư hỏng và 78 ngôi nhà không đủ điều kiện sống. Nhà ở chật chội, cũ nát, môi trường bị ô nhiễm nặng. Có lúc, thuật ngữ "chiến tranh khu phụ" được dùng để diễn tả những mâu thuẫn phát sinh trong khi dùng nhà vệ sinh chung, tranh chấp và lấn chiếm khu vệ sinh trong khu phố cổ. Ðây cũng là nơi quanh năm "sốt" đất. Có lẽ không đâu ở Hà Nội và cả nước giá mua bán nhà đất lại "trên trời" như ở khu phố cổ. Những nhà mặt phố diện tích 18-20 m2 không nhiều, chỉ độ vài chục cái, phần lớn là những cửa hàng mua đi, bán lại, cho thuê với diện tích 7-8 m2. Số người có tiền mua nhà ở khu phố cổ, đập đi xây khách sạn hay phá nhà cổ, xây nhà bằng bê-tông tăng dần.

Mặc dù điều kiện sống như vậy nhưng phần đông những người dân sống ở khu phố cổ vẫn bám trụ, ít người có ý định di dời đi nơi khác. Theo điều tra mới đây về nhu cầu và nguyện vọng của người dân, có 6,2% số hộ thỏa mãn điều kiện sống, 64,8% số hộ thấy tạm ổn, 37,6% số hộ muốn giữ nguyên hiện trạng nhà ở và chỉ có 6,7% số hộ muốn rời khỏi khu vực phố cổ đến nơi ở mới. Ðây vẫn là nơi sầm uất của thủ đô với 453 doanh nghiệp, 419 chi nhánh, cửa hàng, 5.243 hộ kinh tế cá thể, 294 hộ sản xuất tiểu thủ công nghiệp và 4.949 hộ kinh doanh thương mại, dịch vụ.

Vì mục tiêu giữ gìn các giá trị văn hóa, kiến trúc của khu phố cổ và giải quyết những bức xúc, cải thiện điều kiện sống của người dân sống ở đây, chương trình bảo tồn, tôn tạo và cải tạo phố cổ Hà Nội được đặt ra từ nhiều năm trước. Thành phố lập ra Ban quản lý phố cổ Hà Nội do Phó Chủ tịch UBND thành phố làm Trưởng ban, có  nhiệm vụ lập kế hoạch, theo dõi các dự án, kiểm tra điều lệ quản lý phố cổ và hợp tác quốc tế. Việc bảo tồn, tôn tạo và phát triển phố cổ theo hướng giữ gìn phong cách toàn bộ khu phố cổ đồng thời đáp ứng yêu cầu về môi trường sống của đô thị hiện đại, cải tạo thí điểm từng ô phố, từng ngôi nhà cổ theo quy hoạch chi tiết được duyệt và thực hiện theo kế hoạch từng năm.

Ðến nay đã có một số dự án được triển khai trong khu phố cổ. Tiêu biểu là việc trùng tu, tôn tạo hai ngôi nhà cổ ở 38 Hàng Ðào và 87 Mã Mây với mục đích khiêm tốn là giới thiệu kiến trúc cổ ở Hà Nội và gợi ý cho những cư dân phố cổ cách bảo tồn, tôn tạo các ngôi nhà khác.

Hiện nay, Ban Quản lý phố cổ Hà Nội đang tiến hành trùng tu ngôi nhà 51 Hàng Bạc. Khác với hai ngôi nhà đã trùng tu, nhà 51 Hàng Bạc có sự tham gia của người dân. Khi hoàn thành, người dân sẽ quay lại sống trong ngôi nhà này. Du khách khi đến tham quan  ngôi nhà 51 Hàng Bạc có thể còn được trực tiếp quan sát những người thợ chạm bạc làm việc. Thành phố cũng đang xúc tiến triển khai xây dựng ô phố thí điểm Hàng Bạc - Mã Mây - Lương Ngọc Quyến - Tạ Hiện. Ðó là những bước đi đầu tiên trong công việc bảo vệ, tôn tạo khu phố cổ. Thành phố cũng đã tính đến việc giãn dân phố cổ. Nhưng để làm được việc này cần nguồn kinh phí và quỹ đất tái định cư không nhỏ. Ngay cả việc tôn tạo, cải tạo và quy hoạch khu phố cổ cũng gặp khó khăn không chỉ về kinh phí mà còn vì những cuộc tranh luận lê thê.

Thực ra, cái còn mãi mãi đối với chúng ta chính là đường nét bố cục quy hoạch chung cùng với không gian văn hóa sẵn có của khu phố cổ, cần được trân trọng và giữ gìn. Do vậy, ngoài việc bảo tồn các công trình kiến trúc tiêu biểu trong khu phố cổ, phải thiết lập một sự cân bằng tổng thể để người Hà Nội có thể tiếp tục sống ở trung tâm phố cổ bằng cách nâng cao chất lượng mỹ quan đô thị, tăng tính trong sạch, tạo nhiều ánh sáng và tiện nghi tối thiểu cần thiết cho cuộc sống. Những ngôi nhà sẽ không có giá trị nếu không có người ở. Trong khi thống kê tại 76 tuyến phố, có tới 1.081 công trình nhà ở có giá trị cần được bảo vệ, cần thiết phải có sự phân loại để bảo tồn.

Ngoài ra, cũng cần xây dựng giải pháp quản lý đồng bộ, chặt chẽ, cơ chế, chính sách phù hợp để xã hội hóa công tác bảo tồn, tôn tạo khu phố cổ. Làm sao để mỗi người dân sống trong khu phố cổ ý thức được trách nhiệm và quyền lợi khi đầu tư tu bổ những ngôi nhà theo những thiết kế phù hợp kiến trúc cổ và hài hòa với không gian vốn có của đô thị cổ này. Giữ gìn di sản văn hóa phải song song với cải thiện điều kiện sống của người dân.