Bản quyền thể thao đang trở thành tài sản cốt lõi của ngành công nghiệp nội dung số, quyết định trực tiếp giá trị thương mại của các giải đấu và nguồn lực phát triển thể thao. Tuy nhiên, khi nhận thức về sở hữu trí tuệ còn hạn chế, thói quen tiêu dùng nội dung miễn phí vẫn phổ biến, tình trạng vi phạm bản quyền tiếp tục diễn ra, gây tổn thất cho các đơn vị sở hữu và làm méo mó thị trường.
Những vụ triệt phá các đường dây phát sóng thể thao lậu gần đây cho thấy quyết tâm siết chặt quản lý, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải chuyển từ xử lý vi phạm sang xây dựng một hệ sinh thái bản quyền lành mạnh.
Loạt bài “Sở hữu trí tuệ và thể thao: Từ cuộc chiến bản quyền đến kiến tạo ngành công nghiệp” nhằm làm rõ thực trạng, phân tích nguyên nhân và đề xuất giải pháp, góp phần nâng cao nhận thức xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững ngành thể thao trong kỷ nguyên số.
Từ “mỏ vàng” bị rút ruột đến những “doanh nghiệp” ngầm phát sóng lậu
Bản quyền thể thao từ lâu được xem là một trong những “mỏ vàng” của ngành công nghiệp nội dung, nhưng cũng chính vì giá trị lớn và đặc thù “thời gian thực” mà lĩnh vực này trở thành mục tiêu bị xâm phạm phổ biến nhất trên môi trường số. Nội dung thể thao chỉ thực sự có giá trị tại thời điểm diễn ra; khi mà nhu cầu xem trực tiếp gần như tức thời, không thể trì hoãn.
Tuy nhiên, chi phí bản quyền lại khiến một bộ phận người dùng không sẵn sàng chi trả, tạo ra khoảng trống để các nền tảng phát sóng lậu phát triển. Cộng với sự hỗ trợ của công nghệ, việc sao chép, tiếp sóng trái phép trở nên dễ dàng, chi phí thấp nhưng lại mang về nguồn lợi nhuận rất lớn. Đây là câu chuyện của cả thế giới, chứ không riêng gì Việt Nam.
Đầu tháng 3/2026, Công an tỉnh Hưng Yên phối hợp với Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao triệt phá đường dây liên quan đến hệ thống website phát sóng lậu “Xôi Lạc TV”, bắt giữ 41 đối tượng với quy mô số tiền lên tới hơn 1.000 tỷ đồng. Sự việc đã tạo ra một cú hích mạnh trong nhận thức xã hội về xâm phạm bản quyền số. Đây không chỉ là một vụ việc đơn lẻ, mà còn là dấu hiệu cho thấy mức độ, quy mô và tính chất của hành vi vi phạm đã thay đổi rõ rệt.
Cảnh sát đột kích vào trụ sở Xôi lạc TV. (Ảnh: NGUYỄN HẢI)
Kết quả điều tra cho thấy, nhiều website trong hệ thống này được sử dụng để phát tán, tiếp sóng trái phép hàng loạt nội dung thể thao thuộc quyền khai thác hợp pháp của các chủ thể quyền. Không dừng ở việc “phát lậu”, các nền tảng này còn lồng ghép quảng cáo dày đặc, điều hướng người dùng sang các website cá cược, đánh bạc trực tuyến, qua đó hình thành một chuỗi kiếm tiền khép kín.
Đáng chú ý, quy mô hoạt động không còn cho thấy đây là những “trang xem ké” manh mún. Từ tháng 10/2022 đến khi bị triệt phá, hệ thống nói trên đã ghi nhận hơn 185 triệu lượt truy cập, vận hành với khoảng 450 tên miền biến đổi liên tục nhằm né tránh cơ quan chức năng.
Đằng sau đó là một mô hình tổ chức chuyên nghiệp, có phân công rõ ràng từ kỹ thuật, nội dung, bình luận đến tài chính, hậu cần. Chính vì vậy, nhiều chuyên gia nhận định đây không chỉ là vi phạm bản quyền thông thường mà đã mang dấu hiệu của tội phạm hình sự trên môi trường số.
Ở góc độ doanh nghiệp truyền hình, ông Vũ Quang Huy, Phó Tổng Giám đốc VTVCab, thẳng thắn chia sẻ: “Tình trạng vi phạm bản quyền tại Việt Nam đã tồn tại trong thời gian dài và ở mức độ nghiêm trọng, gây tổn thất lớn cho các đơn vị truyền hình. Nếu các biện pháp được triển khai sớm và quyết liệt hơn, có thể nhiều đơn vị đã không phải chịu những thiệt hại nặng nề, thậm chí buộc phải rút lui khỏi thị trường. Đây rõ ràng là vấn đề không thể xem nhẹ”.
Đáng nói hơn, các nền tảng lậu không chỉ vi phạm bản quyền mà còn tiếp tay cho hoạt động cá cược. Trong khi đó, các đài truyền hình chính thống lại bị ràng buộc rất chặt chẽ về nội dung. Ví dụ, khi VTVCab phát sóng các giải đấu như Serie A, nếu xuất hiện hình ảnh quảng cáo liên quan cá cược trên sân, đơn vị buộc phải dừng phát sóng hoặc xử lý tín hiệu.
Ngược lại, trên các nền tảng lậu, bình luận viên thậm chí có thể công khai kêu gọi đặt cược mà vẫn tồn tại trong thời gian dài. “Sự bất hợp lý này khiến các đơn vị làm ăn nghiêm túc rơi vào thế bất lợi ngay trên sân nhà”, ông Quang Huy nhấn mạnh.
Dưới góc độ pháp lý, bà Phạm Thị Thúy Đạt, Giám đốc Công ty Luật TNHH Queen Law & Associates, nhận định mức độ xâm phạm bản quyền thể thao tại Việt Nam là “rất nghiêm trọng, mang tính hệ thống và có dấu hiệu tội phạm hóa rõ rệt”.
Theo bà Thúy Đạt, việc phát lại các trận đấu, chương trình thể thao khi chưa được phép có thể bị xem là hành vi xâm phạm quyền tác giả hoặc quyền liên quan, tùy theo nội dung và cách thức khai thác, nhưng đều xâm phạm trực tiếp quyền tài sản của chủ sở hữu bản quyền.
Đáng lưu ý, các hành vi này không còn là vi phạm cá nhân đơn thuần mà đã phát triển thành hoạt động có tổ chức, có yếu tố xuyên biên giới, với mô hình kiếm tiền rõ ràng thông qua quảng cáo, dẫn link cá độ, thu phí ngầm, tạo ra doanh thu rất lớn. Đây là dấu hiệu của vi phạm kinh tế có tổ chức, gây thiệt hại đặc biệt lớn cho thị trường khi cắt giảm nguồn thu thuê bao, làm mất giá trị độc quyền và phá vỡ cấu trúc thị trường truyền hình trả tiền.
Không dừng lại ở xâm phạm bản quyền, các hoạt động này còn kéo theo nhiều hành vi vi phạm khác như cá độ bóng đá, rửa tiền, lừa đảo trực tuyến; đồng thời tiềm ẩn rủi ro lớn về an ninh mạng như phát tán mã độc, đánh cắp dữ liệu cá nhân. Hệ quả xã hội lâu dài là làm suy yếu ý thức tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ và chuẩn mực tiêu dùng nội dung.
Theo “Cẩm nang tham chiếu về duy trì và phát triển thể thao thông qua quyền sở hữu trí tuệ” do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) công bố năm 2022, quyền sở hữu trí tuệ đóng vai trò trụ cột, quyết định quy mô và sức phát triển của ngành thể thao toàn cầu.
Những con số thống kê cho thấy một bức tranh rõ nét: Vào năm 2022, quy mô kinh tế thể thao thế giới đã đạt khoảng 350 tỷ USD, trong đó giá trị gia tăng chủ yếu đến từ việc khai thác hiệu quả các quyền sở hữu trí tuệ. Ở lĩnh vực mới nổi, thể thao điện tử (eSports) đã thu hút tới 500 triệu khán giả toàn cầu, trở thành một trong những ngành phát triển nhanh nhất, dựa gần như hoàn toàn vào tài sản trí tuệ
Đáng chú ý, mô hình vận hành của Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC) cho thấy vai trò then chốt của sở hữu trí tuệ: 91% ngân sách của tổ chức này đến từ việc khai thác các quyền liên quan, trong đó 73% từ bản quyền truyền hình và 18% từ các chương trình tiếp thị, tài trợ.
Ở chiều ngược lại, các hành vi xâm phạm sở hữu trí tuệ gây ra những tổn thất rất lớn. Ước tính, thị trường toàn cầu thiệt hại hơn 84 tỷ USD do hàng giả trong lĩnh vực thể thao, bao gồm hơn 40 tỷ USD đối với dụng cụ thể thao và trên 44 tỷ USD đối với hàng hóa thể thao nói chung.
Không chỉ dừng ở hàng hóa, giá trị sở hữu trí tuệ còn gắn chặt với hình ảnh cá nhân của vận động viên. Vụ bê bối liên quan đến Tiger Woods từng khiến các cổ đông thiệt hại khoảng 12 tỷ USD, cho thấy rủi ro kinh tế rất lớn xoay quanh quyền hình ảnh. Trong khi đó, Liên đoàn Bóng đá Thế giới đã phải chi 90 triệu USD để dàn xếp tranh chấp tài trợ với Mastercard, hay huyền thoại bóng rổ Michael Jordan được bồi thường 8,9 triệu USD trong một vụ kiện xâm phạm quyền hình ảnh tại Mỹ.
Ở cấp độ thể chế quốc tế, có 52 quốc gia tham gia Hiệp ước Nairobi về bảo hộ biểu tượng Olympic, qua đó khẳng định tầm quan trọng của việc bảo vệ tài sản trí tuệ trong thể thao. Bên cạnh đó, giá trị của dữ liệu thể thao cũng ngày càng rõ nét, với những hệ thống như “FootballLive” đòi hỏi chi phí duy trì lên tới 600.000 bảng Anh mỗi năm.
Từ những dẫn chứng trên có thể khẳng định, quyền sở hữu trí tuệ không chỉ là công cụ pháp lý, mà đã trở thành “hệ giá trị” và “đồng tiền” thực sự của ngành thể thao hiện đại, quyết định khả năng phát triển bền vững trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế số.
Nỗi trăn trở của các đơn vị bản quyền
Theo ông Vũ Quang Huy, sự tồn tại dai dẳng của các nền tảng lậu khiến việc đầu tư bản quyền trở nên rủi ro hơn bao giờ hết. Một đơn vị truyền hình có thể kiểm soát tốt chất lượng nội dung, đội ngũ bình luận, quy trình sản xuất, nhưng hiệu quả kinh doanh lại bị chi phối bởi những yếu tố nằm ngoài khả năng kiểm soát, đặc biệt là hành vi vi phạm trên môi trường số.
Khi người xem có thể dễ dàng tiếp cận nội dung miễn phí, dù không hợp pháp, bài toán thu hồi vốn trở nên hết sức khó khăn. Điều này dẫn tới nghịch lý: những nội dung không bảo đảm chuẩn mực, thậm chí kém chất lượng, vẫn có thể thu hút lượng lớn người xem chỉ vì miễn phí, trong khi các sản phẩm chính thống được đầu tư bài bản lại gặp bất lợi ngay trên chính thị trường của mình.
Ở góc độ chuyên môn, bà Thúy Đạt nhấn mạnh: Một trận đấu thể thao không chỉ là hoạt động thi đấu đơn thuần, mà là sự kết hợp của nhiều loại tài sản sở hữu trí tuệ mà công chúng thường không nhận ra. Giá trị cốt lõi nằm ở tín hiệu phát sóng, bao gồm toàn bộ hình ảnh, âm thanh, góc quay, thuộc quyền liên quan và được pháp luật bảo hộ chặt chẽ. Bên cạnh đó, các yếu tố như đồ họa hiển thị, video giới thiệu, highlight hay phần bình luận đều là sản phẩm sáng tạo, được bảo hộ quyền tác giả.
Nói cách khác, toàn bộ chương trình phát sóng, từ hình ảnh trận đấu, âm thanh sân vận động, góc quay trực tiếp đến các yếu tố hậu kỳ, mới là tài sản có giá trị cao, chứ không phải chỉ riêng bản thân trận đấu. Người xem thường nghĩ đơn giản là “xem lại trận bóng”, nhưng thực tế đang tiếp cận một sản phẩm có hàm lượng sáng tạo lớn, với nhiều lớp giá trị được bảo hộ pháp lý.
Ngoài ra, tên giải đấu, logo, biểu tượng câu lạc bộ thuộc phạm vi bảo hộ của nhãn hiệu; hình ảnh vận động viên gắn với quyền nhân thân và quyền khai thác thương mại; dữ liệu thống kê và các công nghệ hỗ trợ như VAR cũng có thể được bảo hộ theo các cơ chế pháp lý tương ứng. Tất cả tạo thành một “gói tài sản trí tuệ tổng hợp”, lý giải vì sao bản quyền thể thao luôn có giá trị kinh tế rất lớn và được bảo vệ nghiêm ngặt.
Trong khi đó, bà Đỗ Phương Chi, chuyên gia bản quyền thể thao, đồng sáng lập Công ty Amita Sports nhận định, vi phạm bản quyền trên môi trường số đang trở thành “rào cản độc hại” đối với dòng vốn đầu tư.
Khi nội dung bị đánh cắp, mô hình hoàn vốn (ROI) của doanh nghiệp bị bóp méo, buộc các đơn vị phải thận trọng hơn khi tiếp cận các gói bản quyền giá trị cao. Thay vì tập trung tối đa cho nội dung, doanh nghiệp buộc phải phân bổ nguồn lực lớn cho các giải pháp kỹ thuật và pháp lý để “tự vệ”, từ đó làm giảm sức cạnh tranh của thị trường nội địa so với khu vực.
Một thách thức khác được bà Phương Chi chỉ ra là sự “bất đối xứng về tốc độ”: hành vi vi phạm trên môi trường số diễn ra theo từng giây, trong khi quy trình xử lý hiện nay vẫn chủ yếu theo trình tự hành chính, tính bằng ngày, thậm chí bằng tuần. Với thể thao trực tiếp, nơi giá trị nằm ở tính thời điểm, sự chậm trễ này đồng nghĩa với việc thiệt hại xảy ra gần như ngay lập tức.
Dẫn chứng cụ thể, tại FIFA Women's World Cup 2023, các cơ chế bảo hộ đa tầng đã được triển khai, phối hợp với các nhà mạng để chặn các luồng livestream lậu chỉ trong vài phút. Nếu không xây dựng được cơ chế “phản ứng nhanh” tương tự, doanh nghiệp trong nước sẽ luôn ở thế yếu, đồng thời khiến các chủ sở hữu bản quyền quốc tế e dè khi hợp tác lâu dài.
Từ thói quen “xem chùa” đến văn hóa tôn trọng sáng tạo
Cuộc chiến bản quyền sẽ không thể đi đến tận gốc nếu chỉ tập trung xử lý các đối tượng tổ chức phát lậu. Một thực tế đáng chú ý là chính lượng truy cập từ người dùng đã góp phần nuôi dưỡng các nền tảng này, biến vi phạm bản quyền thành một “ngành công nghiệp ngầm” có doanh thu lớn.
Nhiều website lậu không chỉ phát sóng bóng đá mà còn mở rộng sang phim ảnh, chương trình giải trí, thậm chí cả nội dung độc hại để giữ chân người dùng. Điểm chung là chèn dày đặc quảng cáo, trong đó không ít đường dẫn dẫn sang các trang cá cược và trò chơi đổi thưởng trái phép. Chính dòng truy cập lớn đã giúp các nền tảng này duy trì hoạt động, tối ưu doanh thu và kéo dài vòng đời vi phạm.
Vì vậy, người xem không thể được coi là đứng ngoài cuộc. Mỗi lượt truy cập, mỗi cú nhấp, mỗi lần chia sẻ đường dẫn đều góp phần tạo giá trị cho web lậu, giúp chúng thu tiền quảng cáo và hợp thức hóa hành vi khai thác trái phép.
Luật sư Thúy Đạt phân tích: “Mỗi lượt truy cập góp phần tạo doanh thu cho các website lậu thông qua quảng cáo hoặc các dịch vụ đi kèm. Đồng thời, việc xem và chia sẻ nội dung vi phạm một cách phổ biến cũng vô tình bình thường hóa hành vi xâm phạm bản quyền”. Ở chiều ngược lại, người dùng cũng đối mặt với rủi ro bị cài mã độc, bị đánh cắp dữ liệu và bị dẫn dụ vào các hoạt động phi pháp.
Theo bà Đỗ Phương Chi, cần bắt đầu từ hành vi tiêu dùng. Tâm lý “xem miễn phí là bình thường” cần được thay thế bằng nhận thức đầy đủ về giá trị của bản quyền - nơi hội tụ công sức sáng tạo, đầu tư công nghệ, hệ thống phân phối và đội ngũ sản xuất. Bên cạnh việc tăng cường chế tài, cần phát triển các nền tảng hợp pháp với mức giá hợp lý, chất lượng cao và trải nghiệm thuận tiện để người xem có lựa chọn tốt hơn.
Ở góc độ rộng hơn, vấn đề không chỉ là “cấm xem”, mà là xây dựng lại chuẩn mực tiêu dùng nội dung. Việc lựa chọn xem qua các nền tảng hợp pháp không chỉ là trả tiền cho một trận đấu, mà còn là sự tôn trọng đối với công sức của cả hệ sinh thái sản xuất, từ ê-kíp kỹ thuật, bình luận viên đến nhà tài trợ và đơn vị tổ chức giải đấu. Như ông Quang Huy nhận định, nếu nền tảng lậu vẫn được dung dưỡng, đó chính là sự cạnh tranh không sòng phẳng ngay trên thị trường nội địa.
Từ một đường dây bị bóc gỡ, bức tranh bản quyền thể thao hiện lên đầy đủ hơn: đó là cuộc cạnh tranh giữa mô hình kinh doanh hợp pháp và các hoạt động kiếm tiền bất hợp pháp; giữa giá trị sáng tạo cần được trả công và thói quen tiêu dùng miễn phí.
Chỉ khi người xem chuyển từ “xem chùa” sang lựa chọn hợp pháp, khi cơ quan thực thi tiếp tục mạnh tay, và khi doanh nghiệp coi sở hữu trí tuệ là tài sản cốt lõi, cuộc chiến này mới có cơ hội đi đến tận gốc rễ.
Ngày xuất bản: 4/2026
Chỉ đạo: NGUYỄN NGỌC THANH
Tổ chức sản xuất: HOÀNG NHẬT - HỒNG VÂN
Nội dung: PHAN THẠCH - LÊ ĐỨC
