Xây dựng quy trình xả lũ hồ, đập hợp lý

Từ việc xả lũ gây thiệt hại

Bão số 10 là một trong những cơn bão mạnh nhất trong 26 năm qua. Tâm bão đổ bộ vào các tỉnh Quảng Bình và Quảng Trị. Tuy nhiên, thiệt hại nặng nhất lại ở hai tỉnh Thanh Hóa và Nghệ An do các hồ đập đồng loạt xả lũ. Chung quanh quá trình vận hành điều tiết hồ chứa nước Vực Mấu, huyện Quỳnh Lưu, Giám đốc Công ty TNHH một thành viên thủy lợi Bắc Nghệ An Hồ Ngọc Mai thừa nhận, việc xả lũ tại hồ Vực Mấu là một trong những nguyên nhân gây ra trận lũ lịch sử tại thị xã Hoàng Mai. Ông cho biết thêm, trong thời gian mưa lũ, mực nước biển dâng cao và đạt đỉnh triều cường làm cho việc thoát lũ chậm gây ngập úng vùng hạ du hồ Vực Mấu. Tuy nhiên, ông Hồ Ngọc Mai khẳng định, việc vận hành tràn xả lũ hồ Vực Mấu được thực hiện đúng quy trình điều tiết vận hành tràn xả lũ đã được UBND tỉnh quy định.

Trước khi xả lũ đã có Thông báo số 92/TB-XNTL, ngày 30-9, của Xí nghiệp Thủy lợi Quỳnh Lưu thuộc Công ty TNHH MTV thủy lợi Bắc Nghệ An gửi UBND các xã, thị trấn Quỳnh Trang, Quỳnh Vinh, Mai Hùng, thị trấn Hoàng Mai, Quỳnh Dị, Quỳnh Thiện và các vùng phụ cận biết để chuẩn bị đối phó. Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Nghệ An Nguyễn Văn Lập khẳng định, việc xả lũ hồ Vực Mấu khiến người dân bị ngập là "bất khả kháng". Ðặc biệt, theo quy định từ ngày 1-10, phải giữ mực nước 21 m, nếu xả cạn không đủ nước để dân sản xuất thì công ty phải chịu trách nhiệm. Ðây thật sự là vấn đề khó đối với ban quản lý, điều hành hồ Vực Mấu.

Mặc dù đơn vị quản lý hồ và các cấp chính quyền của tỉnh Nghệ An đều khẳng định, người dân nơi đây đã nhận được thông báo về việc xả lũ ở hồ Vực Mấu, nhưng theo phản ánh, phần lớn người dân ở nhiều phường, xã thuộc vùng hạ du thị xã Hoàng Mai không nhận được thông báo của các cơ quan chức năng về việc xả tràn hồ Vực Mấu. Về vấn đề nêu trên, theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Ðinh Viết Hồng, UBND tỉnh sẽ giao cho ngành nông nghiệp cùng cơ quan chuyên môn kiểm tra, xem xét lại, nghiêm túc kiểm điểm, rút kinh nghiệm và làm rõ trách nhiệm quản lý vận hành điều tiết xả tràn hồ chứa nước Vực Mấu, nhất là việc tuyên truyền, thông báo đã kịp thời đến tận người dân hay chưa? Nếu có sai phạm phải xử lý nghiêm.

Nằm ở phía tây nam tỉnh Thanh Hóa chịu ảnh hưởng bởi hoàn lưu bão số 10, cho nên lượng mưa tại hồ Yên Mỹ, huyện Nông Cống đạt 203 mm, cao hơn mực nước trữ cho phép 1,83 m; Ban quản lý hồ thủy lợi Yên Mỹ đã thực hiện xả lũ, cho nên các xã Tượng Sơn, Công Bình, Công Chính bị ngập nước, có nơi ngập sâu hơn 1 m. Mặc dù Ban quản lý hồ Yên Mỹ đã phát thông tin cảnh báo và xả lũ đúng quy trình. Nhưng do mỗi xã có hàng nghìn hộ sinh sống, phân bố rải rác, thông tin chủ yếu qua hệ thống truyền thanh cơ sở cho nên nội dung thông tin cảnh báo khó đến được tất cả người dân trong vùng. Mặt khác, nhiều hồ do cấp xã quản lý quá nhỏ, khi đến ngưỡng tràn nước chảy tự do vì không có cửa xả lũ. Hậu quả là, trưa ngày 1-10, hai học sinh Trường THCS xã Công Bình đã bị lũ cuốn, chết do đuối nước. Tại huyện Tĩnh Gia, mưa to kéo dài nhiều giờ làm nước dồn xuống hồ Kim Giao II, buộc hồ này phải xả nước lớn, gây ngập lụt cho 291 hộ xã Tân Trường. Tại xã Hải Thượng, mấy chục năm qua người dân nơi đây mới chứng kiến hiện tượng nước tràn qua đường 513, nhiều khu dân cư ngập trong nước đợt mưa lũ vừa rồi. Theo phản ánh của người dân nơi đây, không chỉ nhiều hộ dân, một số cán bộ thôn, xã cũng không nhận được thông tin cảnh báo về việc xả lũ...

Trao đổi ý kiến với chúng tôi, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Nam Võ Văn Ðiềm cho rằng: "Ðã xảy ra nhiều bất cập trong công tác điều hành xả lũ của các công trình hồ chứa thủy điện, thủy lợi. Cụ thể, theo quy trình vận hành liên hồ chứa nước thủy điện A Vương, Ðác Mi 4 và Sông Tranh 2 trong mùa mưa lũ hằng năm quy định thì cao trình mực nước đón lũ các hồ chứa A Vương là 376 m, Ðác Mi 4: 255 m...  Tuy nhiên, vào thời điểm trước khi xả lũ, cao trình mực nước hai hồ chứa này đều cao hơn mực nước quy định. Ðiều đáng tiếc là khi xả nước về hạ du, các chủ hồ chứa phải thông báo trước hai giờ, nhưng vừa qua, một số thủy điện trên địa bàn không thông báo thời gian xả lũ theo đúng quy định mà xả sớm hơn, khiến người dân ở ven sông Thu Bồn, Vu Gia...  không kịp trở tay.

Ðến quy trình xả lũ hợp lý

Theo quy định, tất cả các hồ chứa trước khi xả nước đều phải thông báo cho lãnh đạo các địa phương vùng hạ lưu. Nhưng thông tin đó có tiếp tục được chuyển tải đến số đông nhân dân hay không còn tùy thuộc vào kênh thông tin, phương thức truyền tải thông tin của cấp chính quyền cơ sở. Dù việc xả lũ các hồ đập trong cơn bão số 10 vừa qua có đúng nguyên tắc hay không thì chịu thiệt hại vẫn là người dân. Rất nhiều gia đình ở thị xã Hoàng Mai (Nghệ An) sau một đêm mất tất cả tài sản. Bao nhiêu công sức lao động cả cuộc đời giờ trôi theo dòng nước lũ.

Thực tế việc xả lũ các hồ chứa trong cơn bão số 10 cho thấy, hầu hết các đơn vị quản lý các hồ đã thực hiện theo đúng quy trình được duyệt, để bảo vệ an toàn hồ đập. Nhưng điều đáng nói là quy trình vận hành hồ, không nói khi xả lũ phải báo trước bao nhiêu tiếng, đủ thời gian để người dân di chuyển. Kinh nghiệm tại một số nước, hồ chứa đều có hệ thống cảnh báo trước khoảng năm ngày về mưa để tính chuyện tích, xả nước. Từ đó, tính toán dòng chảy đến, gắn vào quy trình vận hành, nên xả thế nào là tối ưu, hạ du ngập đến đâu...

Hiện cả nước có 6.648 hồ chứa thủy lợi, trong đó, hồ chứa ba triệu m3 trở lên là 541 hồ khá an toàn, số còn lại "tuổi thọ" đã 30 đến 40 năm, mất an toàn rất lớn, nhất ở khu vực Trung Bộ, Tây Nguyên. Theo thống kê, hồ chứa hư hỏng có hơn 317 hồ; trong đó 120 hồ chứa nguy hiểm, khi hư hỏng ở đập bị thấm, thiếu khả năng xả lũ. Vì vậy, cùng với việc tập trung đầu tư nâng cấp các công trình hồ, đập thì việc xây dựng quy trình điều tiết nước các hồ chứa hợp lý là hết sức cần thiết sao cho bảo đảm lợi ích của Nhà nước và nhân dân đừng để "nước đến chân mới nhảy", gây thiệt hại nặng nề về tính mạng và tài sản của người dân vùng hạ du như trong cơn bão số 10.

Bài, ảnh: NGỌC THƯ và LUẬN NGUYÊN