Dấu ấn dòng họ Ngô Thì trong văn hóa Thăng Long - Hà Nội

Kỷ niệm 280 năm Ngày sinh của ông (25/10/1746 - 25/10/2026) cũng là dịp để hậu thế nhìn nhận, đánh giá đúng hơn những đóng góp của dòng họ Ngô Thì và cá nhân Ngô Thì Nhậm với đất nước.

Trong lịch sử khoa bảng, văn học nước ta, có không ít văn phái gia tộc, như: Nguyễn Gia (Bắc Ninh), Phan Huy, Nguyễn Huy, Bùi Huy, Ngô Thì (Hà Nội), Nguyễn Tiên Điền, Nguyễn Trường Lưu (Hà Tĩnh)... Đáng chú ý, dòng họ Ngô Thì đã để lại một số tác phẩm lớn cho đất nước như tiểu thuyết lịch sử Hoàng Lê nhất thống chí. Bởi vậy, các tác giả của dòng họ Ngô Thì được biết đến với danh xưng Ngô gia văn phái.

Dòng họ Ngô Thì phát tích ở làng Tả Thanh Oai (nay thuộc xã Đại Thanh), có tới 15 tác giả lớn, thuộc chín thế hệ liên tiếp, với nhiều sáng tác kéo dài trong suốt hai thế kỷ. Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết: “Hiện Văn Miếu - Quốc Tử Giám vẫn lưu giữ bia đá đề danh 5 tiến sĩ của dòng họ Ngô Thì. Điều đáng quý ở truyền thống dòng họ Ngô Thì không chỉ ở số lượng những người thành đạt trên con đường khoa cử, mà còn là sự tiếp nối giữa các thế hệ trong học tập, nghiên cứu, sáng tác và hoạt động thực tiễn, góp phần tạo nên một dòng chảy trí thức có dấu ấn riêng trong lịch sử văn hóa Việt Nam”.

Trong những danh nhân của dòng họ Ngô Thì, Ngô Thì Sĩ (1726-1780) giữ vai trò người đặt nền móng cho dòng họ Ngô Thì. Ông tham gia biên soạn các cuốn: Đại Việt sử ký tiền biên, Đại Việt sử ký tục biên... và có nhiều tập nghị luận ký sự sắc sảo cũng như văn thơ. Song nổi bật hơn cả là Ngô Thì Nhậm (1746-1803), con trai trưởng của Ngô Thì Sĩ. Ông đỗ Tiến sĩ dưới thời vua Lê-chúa Trịnh, nhưng sau đó đã làm quan cho triều Tây Sơn, trở thành nhà quân sự, chính trị, ngoại giao tài ba, góp công lớn giúp Vua Quang Trung đại phá quân Thanh mùa xuân năm 1789. Với những dấu ấn đó, ngày nay, danh nhân Ngô Thì Nhậm được đặt tên đường phố, trường học ở nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Mặc dù vậy, việc nhận diện công lao, đóng góp của Ngô Thì Nhậm nói riêng, dòng họ Ngô Thì nói chung vẫn còn chưa đầy đủ. Chẳng hạn, Ngô Thì Nhậm từng có thời gian được triều Tây Sơn giao nhiệm vụ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, ông có viết tác phẩm: “Thái học môn lâu phú” (Bài phú về ngôi lầu ở cửa nhà Thái Học) trong đó có đề cập quan điểm về giáo dục, trọng dụng nhân tài nhưng còn chưa được nhiều người biết đến.

Kỷ niệm 280 năm Ngày sinh Ngô Thì Nhậm, Trung tâm Hoạt động Văn hóa, khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám đã tổ chức Hội thảo khoa học “Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm và truyền thống khoa bảng dòng họ Ngô Thì làng Tả Thanh Oai” nhằm làm rõ hơn những đóng góp của Ngô Thì Nhậm, Ngô gia văn phái với quê hương, đất nước. Nhiều đại biểu nhận định, truyền thống hiếu học, sự giáo dưỡng của dòng họ Ngô Thì, di sản văn hóa, văn học của dòng họ Ngô Thì không chỉ thuộc về lịch sử một gia đình hay một làng quê, mà còn là một bộ phận trong di sản văn hóa, giáo dục của Thăng Long - Hà Nội và đất nước. Hiểu thêm về dòng họ Ngô Thì giúp chúng ta hiểu rõ hơn cách thức duy trì truyền thống hiếu học, để rồi dòng họ phát triển và chuyển hóa thành truyền thống gia đình, thành những đóng góp cụ thể cho cộng đồng, dân tộc.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Xuân Đính cho rằng: “Để truyền thống học hành của địa phương tiếp tục được phát huy, các dòng họ, cấp ủy thôn Tả Thanh Oai, cấp ủy và chính quyền xã Đại Thanh hiện nay cần có nhiều giải pháp đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục. Trong đó, cần chú trọng bảo vệ, tôn tạo các di tích liên quan truyền thống khoa bảng của làng. Các di tích này cần được giới thiệu ngắn gọn nhưng bảo đảm tính chính xác khoa học, qua đó nêu bật được truyền thống hiếu học của tiền nhân, để lấy làm nơi “cầu học,” tổ chức phát động thi đua học tập, biểu dương, khen thưởng học sinh giỏi vào mỗi đầu năm học. Cùng với đó, phải tiếp tục phát triển phong trào khuyến học bằng nhiều hình thức phong phú, chú trọng phát triển quỹ từ nhiều nguồn khác nhau”.