Lưu giữ mầu sắc hết sức lâu dài là một đặc trưng của gốm tráng men. Nhiều loại bình, lọ, thạp... bị chôn vùi dưới lòng đất hàng trăm năm, nhưng khi đào lên mầu men về cơ bản không thay đổi. Ngày nay, điều kiện kinh tế phát triển, nhiều người có nhu cầu lưu giữ hình ảnh của mình một cách lâu dài. Phương thức truyền thống lưu giữ hình ảnh lâu nay là vẽ truyền thần hay chụp ảnh rồi ép plastic. Nhưng độ bền của những phương thức này chỉ giới hạn trong khoảng thời gian nhất định. Nắm bắt được nhu cầu này, cộng với tài hoa sẵn có, một số hộ gia đình ở làng gốm Bát Tràng mở dịch vụ truyền thần trên gốm.
Với kỹ thuật tiên tiến, việc in ảnh lên gốm không còn là điều xa lạ. Phương pháp in ảnh trên gốm chủ yếu dùng máy móc, người ta làm ảnh trên máy vi tính, tạo đề can rồi in lên gốm, sau đó đem nung. Nhưng phương pháp này không được nhiều người ưa chuộng. Truyền thần trên gốm, đòi hỏi hoa tay của những người thợ gốm Bát Tràng. Chúng tôi đến cơ sở gốm Ðạt Tuyết - một cơ sở nhận làm truyền thần trên gốm lớn ở Bát Tràng, anh Nguyễn Tiến Ðạt, chủ cơ sở cho biết: "Khách hàng không có thời gian nên thường đưa ảnh chụp để chúng tôi thực hiện đơn hàng. Sau khi có được bức ảnh của khách hàng, người nghệ nhân Bát Tràng sẽ vẽ lại bức hình ấy trên cốt gốm mộc. Sản phẩm sẽ được tráng men, rồi đưa vào lò nung ở nhiệt độ cao khoảng 1.200oC, mầu sắc men gốm sẽ hiện lên tươi tắn và rõ nét".
Ðúng như tên gọi "truyền thần", truyền thần trên gốm đòi hỏi người thợ nắm được cái "thần" của bức chân dung. Theo những thợ gốm lành nghề ở Bát Tràng, cái khó nhất trong vẽ các tác phẩm chính là đôi mắt. Làm truyền thần trên gốm đòi hỏi thợ giỏi tay nghề, vì non tay, rất dễ bị khách hàng trả lại tác phẩm.
Một yếu tố quan trọng khác của truyền thần trên gốm là kỹ thuật phối mầu. Mầu sắc khi vẽ trên cốt gốm mộc với mầu sắc khi tráng men và nung thành sản phẩm thường có sự khác biệt khá lớn, chỉ một sơ suất nhỏ, tác phẩm sẽ không ưng ý. Anh Nguyễn Tiến Ðạt cho biết, các tác phẩm truyền thần trên gốm thường vẽ chính đối tượng khách hàng, để họ lưu giữ nên khách hàng thường để ý khá kỹ các chi tiết.
Truyền thần trên gốm đã xuất hiện cách đây vài năm, nhưng chỉ phổ biến trong thời gian gần đây. Khởi đầu của cách chơi này chính là những... tấm ảnh thờ. Các bậc cao tuổi đến Bát Tràng đặt làm ảnh thờ trên gốm để con cháu lưu giữ, chẳng ngờ, nhiều bức đẹp quá, khiến các vị lấy luôn làm bức tranh trang trí trong gia đình. Dần dần, nhiều đối tượng khác cũng làm tranh gốm để lưu giữ, đồng thời để trang trí. Hiện tại, nếu chỉ ghé thăm Bát Tràng vài giờ đồng hồ, du khách cũng có thể đặt hàng. Các thợ gốm sẽ chụp cho du khách những tấm ảnh kỹ thuật số, sau đó căn chỉnh cho phù hợp. Du khách chỉ cần đặt tiền rồi ít ngày sau đến nhận tác phẩm.
Bên cạnh yếu tố mỹ thuật, yếu tố kỹ thuật cũng quyết định sự thành bại của một bức truyền thần. Tranh truyền thần làm trên những cốt gốm phẳng, trong quá trình nung, nhiệt độ thay đổi có thể khiến những sản phẩm cong vênh, tranh khổ càng lớn, bảo đảm mặt phẳng sau nung càng khó. Người thợ gốm phải rất cẩn thận trong khâu làm cốt. Do đòi hỏi yếu tố kỹ - mỹ thuật khá cao, nên hiện cả làng Bát Tràng chỉ có ba, bốn lò gốm nhận đặt loại hàng này. Giá một tấm hình khổ 20x30 cm, bao gồm cả khung ảnh khoảng từ 300.000 đến 400.000 đồng. Những bức lớn có giá tới cả chục triệu đồng, song vẫn có những người sẵn sàng đặt làm, đơn giản bởi chỉ cần không bị vỡ, hình ảnh của gia chủ sẽ được lưu giữ cả ngàn năm.
Bài và ảnh: GIANG NAM
