TRẦN GIA CÁT là người Kinh, nhưng lại sinh ra, lớn lên trong câu hát soọng cô của những người dân Nam Hòa quê anh. Vì thế Gia Cát yêu tha thiết câu hát giao duyên của đồng bào Sán Dìu. Nhiều lần đi nghe hát, Gia Cát thấy mê mẩn nhưng lòng nao nao như thiếu vắng gì đó bên câu ví. Ngồi với các bậc cao niên bên bàn trà, Gia Cát gợi chuyện: "Soọng cô sẽ hay hơn khi người hát mang trên mình trang phục truyền thống của người dân tộc Sán Dìu...". Theo gợi ý của anh, nhiều bà, nhiều chị người Sán Dìu ở Nam Hòa đã sang tỉnh Bắc Giang hoặc qua Vĩnh Phúc, Tuyên Quang mua hộ vải bông, nhuộm chàm đưa về may trang phục. Bà Miêu Thị Nguyệt, nguyên là một cán bộ xã, nhà ở xóm Na Quán (Nam Hòa) tự hào lấy cho tôi xem bộ trang phục truyền thống. Bà cho biết: "Ðây là bộ trang phục chính gốc Sán Dìu cổ, tôi đã mặc nó về Thủ đô Hà Nội, về thành phố Thái Nguyên dự hội nghị, nay tôi mặc nó đi hát soọng cô với bạn bè".
Bà Nguyệt trẻ hơn tuổi 72 rất nhiều. Hiện bà làm Chủ nhiệm câu lạc bộ (CLB) dân ca Sán Dìu của xóm Na Quán. Từ nhiều năm nay, ngôi nhà bà ở trở thành "điểm ca hát" của 31 thành viên CLB và những người dân mê hát soọng cô. Chẳng thế, khi chúng tôi vào nhà, chưa uống xong chén nước đã thấy bà con đến chơi thật đông. Ðặc biệt trong CLB có nhiều cặp hát là vợ chồng, như cặp đôi Vượng - Ngọc; Cao - Tám; Thượng - Bẩy; Vinh - Mới. Các "ca sĩ xóm" phần nhiều đã lên chức ông, bà. Người trẻ tuổi nhất là chị Lưu Thị Xuân, 54 tuổi; người cao tuổi nhất là bà Nguyệt. Tuy thế, ai nấy đều duyên dáng trong trang phục truyền thống của dân tộc mình, khiến khu nhà bà Nguyệt rực rỡ như một vườn hoa.
Ngồi trong khoảnh sân nhà bà Nguyệt, tận hưởng không gian mùa xuân tràn ngập đồi núi, chợt ngân lên câu ví đổ dài. Anh Lý Mịnh Ngọc, Phó Chủ tịch UBND xã Nam Hòa dịch lời hát:
Năm cũ qua đi, năm mới đến
Hoa đào nở hết, hoa mận nở
Hoa đào nở hết, gió thổi đi
Hoa đào nở hết, đợi người đến.
Tiếp lời anh Ngọc, Phó Chủ nhiệm CLB dân ca Sán Dìu của xóm Na Quán là ông Trịnh Ngọc Thông đã giới thiệu cho tôi biết về những nét hay và ý nghĩa những lời ca: Từ nhiều đời nay, hát soọng cô - hát giao duyên đã trở thành nét đẹp văn hóa tinh thần trong đời sống của đồng bào người dân tộc Sán Dìu. Lời hát ấy khi trong trẻo như mạch suối đầu nguồn, lúc ấm áp tựa ánh nắng ban mai, câu ca vút lên, ngân dài qua bốn mùa, lời chưa cạn... Câu hát ấy nương vào ngọn gió, cùng năm tháng thêm đậm đà, son sắt, gắn bó với bao thế hệ người Sán Dìu. Và như máu thịt, hơi thở mỗi người, bởi lời hát mộc mạc, thổ lộ cả nghĩ suy, tâm sự của người tham gia cuộc hát. Giây lát ông dừng lời, tâm sự: "Câu hát anh vừa nghe là hát về mùa xuân, khởi đầu cho một năm mới. Ngày trước, vào ngày Tết, ngày lễ, trai gái các làng thường rủ nhau ra nương, núi hoặc bãi đất trống bên suối để hát giao duyên. Cuộc hát có khi kéo dài cả tuần không cạn lời. Còn bây giờ thanh niên người Sán Dìu chưa biết hát nhiều, chỉ có người cao tuổi hát giao lưu chứ không hẳn hát giao duyên".
Từ tấm bé, ông Thông đã được ông, bà nội truyền dạy cho lời hát của dân tộc mình. Lúc đầu tập hát thấy hơi ngượng miệng, sau thành quen, thì mê đắm, đến giấc ngủ ông cũng mơ mình đang hát. Hiện nay, trong nhà ông còn lưu giữ hai cuốn sách chép lại khoảng 500 bài hát soọng cô bằng chữ Hán cổ. Hằng ngày, ông cặm cụi ngồi dịch, rồi truyền dạy lại cho những người mê hát soọng cô. Ở xóm Na Quán này, có ông Trịnh Xuân Vượng còn kỳ công sưu tầm, chép lại được hơn 3.000 bài hát soọng cô cổ. Nhiều hôm, sau bữa cơm tối, vợ chồng ông Vượng cùng nhẩm lại một vài bài hát soọng cô cổ, như: Gặp bạn, Mời trầu, Thăm hỏi...
Là dân cấy lúa, trồng sắn,... nhưng vợ chồng ông Vượng và các thành viên CLB dân ca Sán Dìu xóm Na Quán đã nhiều lần góp tiền thuê xe sang các tỉnh Bắc Giang, Tuyên Quang, Vĩnh Phúc hát giao lưu với đồng bào dân tộc Sán Dìu ở đó. Bà Diệp Thị Ngọc, một thành viên CLB nói vui: "Chi phí cũng chẳng nhiều, bán gánh thóc, con gà là có chút đóng góp để được cùng nhau đi hát". Bà Diệp Thị Ba cho biết thêm: "Mỗi cuộc hát thường bắt đầu từ 13 giờ hôm trước và kéo dài qua đêm tới tám giờ sáng ngày hôm sau. Gặp nhau, chủ khách hát bài chào hỏi, làm quen, mời ngồi, mời trầu, uống nước; khi ăn thì hát mời cơm, mời rượu; khi về thì hát giã biệt, hẹn ngày gặp lại...". Bà Diệp Thị Hai tự hào: "CLB có "lưng vốn" hơn 5.000 bài hát cổ và bài hát mới. Người thuộc ít nhất cũng được 300 bài, mỗi bài gồm bốn câu, mỗi câu có bảy từ". Như để minh chứng cho câu chuyện của mình, bà Hai đã cất tiếng hát đôi câu soọng cô về tình yêu, lời ca trong trẻo như mạch suối đầu nguồn:
Ðôi ta có tình đã từ lâu
Mỏi mong ngày gặp ở đâu hời chàng.
Những lời hò hẹn, yêu đương trẻ trung, hồn nhiên và đầy chất thi ca của câu hát soọng cô luôn nở trên môi người Sán Dìu. Vui nhất là ngày đầu xuân mới, lời hát vui tươi được ngân lên từ mỗi ngôi nhà trong xóm, xua đi hơi lạnh ngày đông, đón hơi ấm mùa xuân về, cầu mong mùa màng tươi tốt, quốc thái dân an, mọi nhà no đủ. Năm 2013, CLB dân ca Sán Dìu xóm Na Quán được đón tiếp gần 10 đoàn khách từ các tỉnh bạn đến giao lưu. Cuộc hát cũng kéo dài từ hôm trước tới ngày hôm sau. Ðôi bên chia thành từng nhóm, ông Vượng cho biết: "Theo thông lệ, nam bên này hát đối với nữ bên kia và ngược lại. Những buổi hát ví như thế tương tự như cuộc ứng đối thơ ca, lời hát, đòi hỏi người tham gia có vốn kinh nghiệm, bản lĩnh để khi vào cuộc không bị quên lời". Cũng bởi thế, hát soọng cô làm người ta say mê đến quên ăn, quên ngủ và cuộc hát như không có điểm dừng:
Hát một bài ca dâng lên Ðảng
Ðảng ta lãnh đạo nước non nhà...
Câu hát cất lên, gợi lại miền hoài niệm, bà Nguyệt kể lại ngày cách đây hơn 50 năm, bà nên duyên với ông Trần Thái, người dân tộc Sán Dìu ở huyện Ðại Từ cũng bởi đi hát soọng cô. Bà cùng nhóm sơn nữ bên Ðồng Hỷ hát đối ví với nhóm thanh niên Ðại Từ trong hai năm. Tất nhiên là phải sau nhiều cuộc hát hẹn khác nhau thì ông Thái báo cáo cha, mẹ mang sính lễ đến nhà hỏi cưới bà làm vợ.
MƯA xuân bao phủ xóm đồi Na Quán, Nam Hòa, ngoài vườn nhà, vẫn còn vương lại những vạt hoa đào, hoa mận nở muộn như mời gọi mọi người ngân lên câu hát. Bà Nguyệt tự hào cho biết: "Cháu nội tôi là Trần Thị Phương, 14 tuổi đã thuộc được hai bài hát là Hô Ðảng tức là Dâng Ðảng và bài Hô Bác Hồ tạm dịch Dâng Bác Hồ. Cả hai bài này đều do tôi sáng tác bằng lời Sán Dìu, dựa trên nền bài hát soọng cô cổ...
