Thành phố Hồ Chí Minh: Đổi mới tư duy hoạt động của hệ thống bảo tàng, đáp ứng nhu cầu phát triển trong giai đoạn mới

Ngày 29/5, Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức Hội nghị thực trạng và giải pháp xây dựng và phát triển hệ thống bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Trong thời gian vừa qua, hệ thống bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh nỗ lực khắc phục khó khăn, từng bước đổi mới công nghệ, thay đổi cách trưng bày, không ngừng nghiên cứu, sưu tầm, tăng cường công tác thống kê, bảo quản hiện vật.

Bên cạnh đó, các bảo tàng còn thực hiện tốt chức năng giáo dục, truyền thông phục vụ nhu cầu cơ bản của công chúng. Trong 5 năm gần đây, hệ thống bảo tàng thành phố đã phục vụ 13,5 triệu lượt khách, trong đó gần 4 triệu lượt khách quốc tế.

Theo báo cáo của Sở Văn hóa và Thể thao thành phố tại hội nghị, trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh hiện có 25 bảo tàng: trong đó có 13 bảo tàng công lập (9 bảo tàng trực thuộc Sở Văn hóa và Thể thao ; 5 bảo tàng trực thuộc bộ, ngành trung ương quản lý ) và 11 bảo tàng ngoài công lập .

Thành phố Hồ Chí Minh hiện lưu giữ: 692.626 hiện vật, tài liệu (296.665 hiện vật gốc) và 25 Bảo vật quốc gia (22 bảo vật lưu giữ tại các bảo tàng công lập và 3 bảo vật quốc gia lưu giữ tại bảo tàng ngoài công lập và sưu tập tư nhân ).

Công tác sưu tầm hiện vật ở các bảo tàng trong thời gian qua đã có nhiều biến đổi sâu sắc, việc sưu tầm hiện vật của từng bảo tàng đều được định hướng rõ ràng, các bảo tàng rất tích cực chủ động trong việc tìm kiếm sưu tầm hiện vật trong và ngoài nước.

Năm 2021-2025 các bảo tàng sưu tầm là 18.430 hiện vật, tài liệu, hình ảnh . Đặc biệt, Ủy ban nhân dân thành phố hằng năm đã phê duyệt chủ trương, bố trí kinh phí cho các bảo tàng trong hoạt động sưu tầm hiện vật hằng năm là 10 tỷ đồng.

Công tác trưng bày, triển lãm của các bảo tàng ngày càng tạo được hấp dẫn và dấu ấn riêng, các chuyên đề trưng bày đã đáp ứng được nhiều đối tượng, nhiều giới đến với bảo tàng.

Hằng năm, các bảo tàng thực hiện 60 cuộc trưng bày chuyên đề tại bảo tàng; trưng bày, triển lãm lưu động 200 cuộc/năm. Các bảo tàng đã có nhiều hoạt động trưng bày, triển lãm thu hút khách tham quan…

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Minh Nhựt, Phó giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh, dù đạt được thành tích khá nổi bật, nhưng so với yêu cầu cao trong điều kiện phát triển mới của đất nước nói chung và thành phố nói riêng, thành phố cần tập trung nhiều hơn nữa để tạo sự bứt phá, phát triển hệ thống bảo tàng một cách bền vững, đạt được những kết quả tốt hơn.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu, Tổng Thư ký Hội khoa học lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, điều dễ nhận thấy nhất là tuy có nhiều bảo tàng, khá đa dạng về chủ đề nhưng chưa thật sự hấp dẫn công chúng, còn trùng lặp về loại hình hiện vật và một số nội dung, hình thức trưng bày khá đơn điệu, nhất là còn phân tán về không gian và thiếu tính kết nối. Các bảo tàng vẫn vận hành theo mô hình truyền thống “khép kín”, thiên về trưng bày hiện vật hơn là kể chuyện và diễn giải hiện vật, dẫn đến sự rời rạc trong cách tái hiện lịch sử.

“Một thành phố có nhiều bảo tàng nhưng thật sự chưa có bảo tàng nào thể hiện được toàn bộ quá trình lịch sử và diện mạo văn hóa của thành phố với tư cách một đô thị ra đời sớm và phát triển nhanh nhất nước. Bảo tàng Thành phố còn trưng bày khá giống bảo tàng nhiều tỉnh thành, chưa thấy được đặc trưng cơ bản nhất, tính chất trung tâm của đô thị Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh từ khi khởi lập đến hiện nay”, Tiến sĩ Nguyễn Thị Hậu phát biểu.

Tiến sĩ Nguyễn Thị Tú Anh, Khoa Văn hóa học, Trường đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) cho rằng, hệ thống bảo tàng tại Thành phố Hồ Chí Minh vẫn phải đối mặt với nhiều hạn chế mang tính cấu trúc và vận hành, làm suy giảm khả năng đổi mới và hội nhập quốc tế.

Một trong những thách thức nổi bật là sự phụ thuộc vào các phương thức trưng bày truyền thống, vốn thiên về trình bày tĩnh và nặng về văn bản, thay vì các trải nghiệm tương tác hoặc nhập vai. Trong bối cảnh bảo tàng học đương đại ngày càng đề cao sự tham gia của công chúng, những hạn chế này làm giảm khả năng kết nối với các nhóm khán giả đa dạng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Phát biểu tại hội nghị, ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, ngành Văn hóa và Thể thao thành phố định hướng phát triển hệ thống bảo tàng theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, hội nhập quốc tế nhưng vẫn bảo đảm giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và đặc trưng lịch sử-văn hóa của thành phố.

“Các bảo tàng cần xây dựng mô hình quản trị hiện đại, nâng cao năng lực tự chủ, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành bảo tàng trong thời kỳ chuyển đổi số và công nghiệp hóa”, ông Trần Thế Thuận nhấn mạnh.

Ông Phạm Định Phong, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng hệ thống bảo tàng thành phố cần chuyển mạnh tư duy hoạt động từ “quản lý hiện vật” sang “phục vụ công chúng”, từ “giới thiệu thông tin” sang “kể chuyện di sản”, từ “không gian tham quan” sang “không gian trải nghiệm và sáng tạo”. “Đây là xu thế cốt lõi của bảo tàng hiện đại trên thế giới hiện nay”, ông Phạm Định Phong nhấn mạnh.