Tạo cơ chế bảo tồn nhà cổ, nhà cũ

Theo Ban Quản lý phố cổ Hà Nội, tại các khu phố cổ hiện có 509 nhà có giá trị cần được bảo tồn, tôn tạo, bao gồm: 217 nhà thuộc quyền quản lý của tư nhân và các cơ quan, 292 nhà do tư nhân và cơ quan thuê của Nhà nước. Trong số này, có 48 nhà có giá trị đặc biệt, 140 nhà giá trị loại 2... với hàng nghìn hộ gia đình, cơ quan đang thuê sử dụng. Ðối với hệ thống biệt thự, Sở Quy hoạch - Kiến trúc đã phối hợp Viện Quy hoạch Kiến trúc lập danh mục 1.540 biệt thự thuộc mọi thành phần sở hữu trên địa bàn. Những kiến trúc nêu trên ghi dấu những giai đoạn lịch sử nhất định. Ở khu phố cổ, đó là kiến trúc nhà ống, tiêu biểu cho không gian của khu phố buôn bán, mang phong cách Việt Nam truyền thống hoặc có sự giao thoa giữa kiến trúc Việt Nam - Trung Hoa. Những biệt thự ảnh hưởng phong cách kiến trúc Pháp xuất hiện phổ biến ở các khu phố: Trần Hưng Ðạo, Lý Thường Kiệt, Trần Phú, Chu Văn An... Trong đó, có nhiều công trình có sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc Pháp - kiến trúc Việt để tạo ra một kiến trúc riêng, gọi là kiến trúc Ðông Dương.

Song thực tế hiện nay, phần lớn nhà cổ, biệt thự cũ đều trong tình trạng xuống cấp. Tại khu phố cổ, do những biến động của lịch sử, nhiều nhà cổ trong tình trạng đa chủ sở hữu, hoặc chủ sở hữu là Nhà nước nhưng cho nhiều hộ gia đình thuê, khiến các ngôi nhà bị biến dạng, thậm chí có ngôi nhà cổ rơi vào tình trạng sắp sập. Ngôi nhà cổ tại số 119 phố Hàng Bạc là một thí dụ. Ngôi nhà thuộc diện bảo tồn cấp I của thành phố, nhưng sau nhiều năm sử dụng, cộng thêm việc những ngôi nhà bên cạnh xây dựng, đã khiến ngôi nhà cổ bị nứt, mái xô xệch, bị dột khi trời mưa. Tình trạng tương tự cũng xảy ra với những biệt thự có nhiều chủ sở hữu, hoặc của Nhà nước cho hộ dân thuê. Thời gian qua, thành phố đã ban hành một số văn bản như: "Ðiều lệ tạm thời về quản lý xây dựng, bảo tồn và tôn tạo phố cổ Hà Nội", đề án "Quản lý quỹ nhà biệt thự trên địa bàn TP Hà Nội"..., nhưng những quy định này chưa đáp ứng yêu cầu đặt ra.

Ðiểm nổi bật nhất trong Nghị quyết về cải tạo, bảo tồn nhà cổ là việc khuyến khích huy động các nguồn lực, cụ thể là nguồn lực xã hội hóa để bảo tồn, phát huy giá trị kiến trúc của nhà cổ, nhà biệt thự cũ và các công trình kiến trúc xây dựng trước năm 1954. Nghị quyết cho phép nhà đầu tư tham gia thực hiện công tác xã hội hóa cải tạo, phục hồi nhà cổ, biệt thự cũ và các công trình kiến trúc xây dựng trước năm 1954. Ðổi lại, nhà đầu tư sẽ được giao quỹ đất sạch tại các khu vực không thuộc bốn quận nội thành cũ để cân đối thực hiện dự án. Ðây được coi là bước đột phá trong công tác cải tạo, bởi một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là huy động vốn. Ngoài ra, chủ đầu tư còn có thể được vay vốn ưu đãi để triển khai các dự án này. Chủ trương này có thể coi là có sức hút khá lớn với các nhà đầu tư.

Một trong những "nút thắt" của việc cải tạo tu bổ nhà cổ, biệt thự cũ là tình trạng đa chủ sở hữu. Có người có điều kiện kinh tế muốn cải tạo, nhưng lại "vướng" những hộ gia đình khác. Với chính sách mới, thành phố khuyến khích quy về một chủ sở hữu toàn số nhà. Cụ thể, người ta có thể mua lại quyền sở hữu, sau đó, thành phố sẽ cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, sở hữu nhà, tài sản gắn liền với đất. Ðối với người dân khi di chuyển ra ngoài khu vực nhà cổ, nhà biệt thự cũ và các công trình kiến trúc xây dựng trước năm 1954, thì được ưu tiên mua nhà ở xã hội, nhà ở cho người thu nhập thấp tại các dự án trên địa bàn.

Ðể tạo cơ sở cho việc triển khai Nghị quyết về tu bổ, phục hồi, cải tạo nhà cổ, biệt thự cũ, thời gian tới, thành phố sẽ phân nhóm cụ thể, căn cứ vào giá trị của các công trình như nhóm các công trình xây dựng trước năm 1954 gắn liền với di tích lịch sử, văn hóa, các sự kiện chính trị được xếp hạng theo quy định của pháp luật, công trình có giá trị đặc biệt về kiến trúc; nhóm các công trình có giá trị về kiến trúc... Trên cơ sở đó, sẽ thực hiện cấp Giấy chứng nhận công trình có giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu cho nhà cổ, biệt thự cũ và các công trình kiến trúc xây dựng trước năm 1954 và có những quy định về việc cải tạo, phục hồi, phá dỡ tương ứng với từng nhóm. Cũng trong thời gian tới, thành phố sẽ lập phương án di chuyển các tổ chức, cá nhân ra khỏi những nhà cổ, nhà biệt thự cũ có giá trị đặc biệt và các công trình kiến trúc xây dựng trước năm 1954 đã xuống cấp, nằm trong danh mục nhà nguy hiểm, để tổ chức xây dựng, cải tạo, phục hồi, bảo trì theo quy định.

Cải tạo, tu bổ nhà cổ, biệt thự cũ là nhiệm vụ cấp thiết, đồng thời, mang ý nghĩa chiến lược lâu dài. Nghị quyết chuyên đề về cải tạo, tu bổ nhà cổ, nhà cũ là cơ sở để thành phố thực hiện các nhiệm vụ cụ thể của công tác bảo tồn, góp phần gìn giữ vẻ đẹp cổ kính của Thủ đô hơn 1000 năm tuổi.