Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm: Đột phá từ tư duy đến hành động

Trong tiến trình phát triển, Thủ đô Hà Nội đã trải qua 8 lần xây dựng và điều chỉnh quy hoạch, gắn với từng giai đoạn lịch sử và yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội. Tuy nhiên, với Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021-2030 tầm nhìn đến năm 2050, theo tinh thần Nghị quyết 02-NQ/TW của Bộ Chính trị, được các chuyên gia đánh giá là bước chuyển căn bản, mang tính đột phá cả về tư duy và cách tiếp cận.

Quy hoạch xác định rõ lộ trình phát triển theo từng giai đoạn: Đến năm 2035, Hà Nội phấn đấu cơ bản đạt tiêu chí “Văn hiến-Văn minh-Hiện đại-Hạnh phúc”; đến năm 2045 vươn lên ngang tầm các thủ đô phát triển trong khu vực và trên thế giới; và đến năm 2065 cùng các giai đoạn tiếp theo, hướng tới trở thành thành phố toàn cầu với chất lượng sống cao.

Từ tư duy ngắn hạn đến chiến lược dài hạn

Một điểm mới đáng chú ý là việc chuyển từ tầm nhìn đến năm 2065 sang tầm nhìn chiến lược 100 năm, đồng thời xây dựng các kịch bản phát triển theo các mốc 2035, 2045, 2065, 2085 và các giai đoạn xa hơn.

Trước đây, dù Hà Nội đã trải qua nhiều lần điều chỉnh quy hoạch, nhưng chủ yếu gắn với chu kỳ ngắn hạn, chịu ảnh hưởng bởi từng giai đoạn phát triển. Vì vậy, cách tiếp cận mới này nhằm bảo đảm quy hoạch có tính linh hoạt, không bị lạc hậu trước những biến động nhanh chóng của bối cảnh phát triển.

Điểm mới trong lần này cốt lõi là việc đặt ra tầm nhìn 100 năm, một tầm nhìn dài hạn, nhằm khắc phục hạn chế trước đây khi quy hoạch thường chỉ trong khoảng 10-20 năm, còn phụ thuộc vào các giai đoạn mang tính nhiệm kỳ, chưa giải quyết được bài toán về thời gian.

Ông Nguyễn Đức Hùng

Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội

“Điểm mới trong lần này cốt lõi là việc đặt ra tầm nhìn 100 năm, một tầm nhìn dài hạn, nhằm khắc phục hạn chế trước đây khi quy hoạch thường chỉ trong khoảng 10-20 năm, còn phụ thuộc vào các giai đoạn mang tính nhiệm kỳ, chưa giải quyết được bài toán về thời gian”, ông Nguyễn Đức Hùng, Phó Viện trưởng Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội đánh giá tại buổi đối thoại với Báo Nhân Dân.

Bên cạnh đó, tư duy quy hoạch dài hạn còn cho phép thành phố chủ động tích hợp các xu hướng phát triển mới như đô thị thông minh, chuyển đổi số và thích ứng với biến đổi khí hậu ngay từ giai đoạn đầu. Theo ông Đào Ngọc Nghiêm, Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, sự thay đổi này là “bước đột phá lớn nhất trong tư duy quy hoạch”, khắc phục hạn chế về tầm nhìn chưa đủ dài trong các quy hoạch trước.

Việc kéo dài tầm nhìn không chỉ mang ý nghĩa về thời gian, mà quan trọng hơn là tạo nền tảng để giải quyết các vấn đề mang tính tích tụ như ùn tắc giao thông, ô nhiễm môi trường, quá tải hạ tầng, những vấn đề không thể xử lý trong ngắn hạn.

Định vị lại vai trò và sứ mệnh của Thủ đô

Một điểm mới mang tính nền tảng trong Quy hoạch Thủ đô lần này là sự thay đổi trong cách tiếp cận về vai trò và sứ mệnh của Hà Nội. Nếu như trước đây, Thủ đô chủ yếu được nhìn nhận như trung tâm hành chính-chính trị của cả nước, thì trong quy hoạch lần này, Hà Nội được đặt trong tổng thể phát triển quốc gia và quốc tế, với yêu cầu cao hơn về vai trò dẫn dắt và lan tỏa.

Ông Nguyễn Đức Hùng nhấn mạnh, Hà Nội không chỉ dừng lại ở chức năng là trung tâm hành chính mà còn là “đầu tàu phát triển, mang sứ mệnh dẫn dắt, lan tỏa và đại diện cho Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu” .

Làm rõ hơn cách tiếp cận này, ông Đào Ngọc Nghiêm nhận định: “Trước hết, phải xác định mối quan hệ của cả nước với Hà Nội và mối quan hệ dẫn dắt của Hà Nội với cả vùng về kinh tế… Đặc biệt, vai trò, vị thế của Hà Nội so với các thủ đô trong khu vực và thế giới”.

Theo ông Nghiêm, việc định vị lại không chỉ nhằm khẳng định vị thế của Thủ đô, mà còn là cơ sở để xây dựng các định hướng phát triển mang tính chiến lược, hướng tới mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành một thủ đô có tầm vóc quốc tế, là điểm đến hấp dẫn và là biểu trưng cho một Việt Nam phát triển trong tương lai. Cách tiếp cận này cho thấy, quy hoạch Thủ đô lần này không chỉ là bài toán không gian đô thị, mà còn là quá trình tái xác lập vị thế, vai trò và bản sắc của Hà Nội trong dòng chảy phát triển mới.

Chuyển từ không gian tĩnh sang không gian mở

Nếu như trước đây, không gian thường được nhìn nhận theo hướng tĩnh, với các khu chức năng phân định tương đối cứng, thì nay chuyển sang cách tiếp cận không gian động, mở và có khả năng thích ứng cao trước những biến động của thực tiễn.

Có thể thấy, quy hoạch lần này mang sự thay đổi rõ nét trong tư duy tổ chức không gian đô thị. Đại diện Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, ông Đào Ngọc Nghiêm cho biết, yêu cầu đặt ra là không gian quy hoạch phải đủ linh hoạt để thích ứng với các yếu tố khó dự báo như biến đổi khí hậu, biến động dân số, sự phát triển của khoa học-công nghệ hay những thay đổi trong cấu trúc kinh tế.

Đây là điểm mới có ý nghĩa quan trọng, bởi trong bối cảnh hiện nay, mọi dự báo dài hạn đều tiềm ẩn độ bất định cao. Việc dự báo trước các kịch bản tăng trưởng dân số, nhu cầu hạ tầng và biến động môi trường giúp Hà Nội không chỉ giải quyết các vấn đề hiện tại mà còn nâng cao năng lực chống chịu trong tương lai.

Từ cách tiếp cận này, không gian đô thị không còn bị đóng khung theo các chức năng cố định, mà được tổ chức theo hướng mở, đa chức năng và có khả năng chuyển đổi. Các khu vực phát triển có thể điều chỉnh linh hoạt theo nhu cầu thực tiễn, trong khi vẫn bảo đảm định hướng tổng thể. Điều này không chỉ giúp hạn chế tình trạng phải điều chỉnh quy hoạch nhiều lần như trước đây, mà còn tạo ra dư địa phát triển cho các thế hệ tương lai.

Đáng chú ý, tư duy không gian mở cũng gắn chặt với yêu cầu cân bằng giữa phát triển và bảo tồn. Những khu vực có giá trị đặc thù như Hồ Gươm, Ba Đình, khu phố cổ… không chỉ được giữ gìn như những “không gian tĩnh” của di sản, mà cần được tích hợp hài hòa vào cấu trúc đô thị hiện đại, vừa bảo tồn giá trị cốt lõi, vừa thích ứng với đời sống đương đại.

Hình thành mô hình đô thị đa tầng, đa cực, đa trung tâm

Một trong những nội dung mang tính đột phá của quy hoạch lần này là việc định hình mô hình phát triển đô thị “đa tầng, đa lớp, đa cực, đa trung tâm”. Đây được xem như bước chuyển quan trọng trong tư duy tổ chức không gian của Thủ đô.

Đại diện Viện Quy hoạch xây dựng Hà Nội, ông Nguyễn Đức Hùng cho rằng đây là giải pháp mang tính nền tảng nhằm tái cấu trúc đô thị theo hướng hiện đại và bền vững, trong đó không gian được tổ chức theo nhiều lớp: Không gian ngầm phục vụ hạ tầng kỹ thuật và giao thông; không gian mặt đất ưu tiên cho con người, văn hóa và thiên nhiên; và không gian trên cao tăng cường kết nối, tạo động lực cho phát triển đô thị hiện đại.

Đồng thời, việc chuyển từ mô hình đơn trung tâm sang đa trung tâm, hình thành nhiều cực tăng trưởng mới, không chỉ góp phần giảm tải cho khu vực nội đô lịch sử mà còn tạo ra sự phân bổ hợp lý hơn về dân cư, hạ tầng và nguồn lực phát triển trên toàn địa bàn.

Phải đến lần này, chúng ta mới thực sự có một bước đột phá về tư duy, đặc biệt với các khái niệm như: Đa tầng-đa cực-đa trung tâm-đa mục tiêu.

Ông Đào Ngọc Nghiêm

Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam

Ở góc độ chuyên môn, ông Đào Ngọc Nghiêm nhấn mạnh đây là sự phát triển tư duy có tính kế thừa nhưng linh hoạt hơn so với trước đây: “Phải đến lần này, chúng ta mới thực sự có một bước đột phá về tư duy, đặc biệt với các khái niệm như: Đa tầng-đa cực-đa trung tâm-đa mục tiêu”.

Theo ông Nghiêm, mô hình này xuất phát từ đặc thù riêng của Hà Nội, một Thủ đô đảm nhiệm đồng thời nhiều chức năng quan trọng. Chính vì vậy, việc tổ chức không gian theo hướng đa mục tiêu, đa cực là tất yếu, nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa các chức năng, tránh quá tải cục bộ và phát triển lệch pha.

Ông cũng lưu ý rằng cách tiếp cận “đa cực” không đồng nghĩa với dàn trải, mà đòi hỏi sự phân định rõ ràng theo từng khu vực, từng trục và từng chức năng. “Không phải chỗ nào cũng nén, không phải chỗ nào cũng giãn, mà phải tùy theo từng khu vực, từng trục, từng điểm, từng vùng để tổ chức không gian hợp lý”, ông Đào Ngọc Nghiêm nhấn mạnh.

Có thể thấy, mô hình “đa tầng, đa cực, đa trung tâm” không chỉ là một giải pháp kỹ thuật, mà còn là biểu hiện của tư duy quy hoạch hiện đại, hướng tới một cấu trúc đô thị linh hoạt, cân bằng và có khả năng thích ứng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển dài hạn của Thủ đô

Tái định vị sông Hồng – từ yếu tố tự nhiên đến trục phát triển

Đặc biệt hơn, một điểm mới nổi bật trong quy hoạch lần thứ 9 của Thủ đô là cách tiếp cận đối với sông Hồng. Nếu trước đây chủ yếu xem đây là yếu tố tự nhiên cần kiểm soát lũ, thì trong quy hoạch lần này, sông Hồng được xác định là trục không gian trung tâm, thậm chí là biểu tượng phát triển của Thủ đô.

"Từ tư duy ngăn lũ truyền thống, quy hoạch chuyển sang thích ứng với tự nhiên, coi sông Hồng là trục trung tâm, là “mặt tiền” của Thủ đô. Không gian ven sông sẽ được tái cấu trúc theo hướng mở, tăng cường các khu vực cây xanh, công viên, bãi bồi, vừa bảo tồn hệ sinh thái vừa tạo không gian công cộng cho người dân”, ông Nguyễn Đức Hùng cho biết.

Chuyên gia Đào Ngọc Nghiêm cũng nhấn mạnh, lần đầu tiên sông Hồng được đặt ở vị trí “biểu tượng phát triển mới”, gắn với cả giá trị cảnh quan, văn hóa và lịch sử của Hà Nội.

Lấy con người làm trung tâm, thay đổi mục tiêu phát triển

Nếu như trước đây, quy hoạch thường tập trung vào mở rộng không gian đô thị hoặc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, thì lần này, mục tiêu cao nhất được xác định là lấy con người làm trung tâm, hướng tới nâng cao chất lượng sống và hạnh phúc của người dân.

Theo các chuyên gia, đây không chỉ là sự điều chỉnh về mục tiêu, mà là thay đổi về bản chất trong tư duy quy hoạch. Quy hoạch không còn đơn thuần là bài toán kỹ thuật về đất đai, hạ tầng hay phân khu chức năng, mà trở thành công cụ định hướng một đô thị đáng sống, nơi mọi quyết sách đều phải hướng tới con người.

Nhấn mạnh yêu cầu này, ông Đào Ngọc Nghiêm cho rằng một nguyên tắc xuyên suốt cần được quán triệt là “lấy người dân làm trung tâm và coi hạnh phúc của người dân là mục tiêu cao nhất”. Theo ông, quy hoạch chỉ thực sự có ý nghĩa khi không chỉ tạo ra không gian phát triển, mà còn nâng cao chất lượng sống, tạo môi trường để người dân làm việc, sáng tạo và gắn bó lâu dài với đô thị.

Lấy người dân làm trung tâm và coi hạnh phúc của người dân là mục tiêu cao nhất.

Ông Đào Ngọc Nghiêm

Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam

Đồng thời, tư duy phát triển cũng được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và đổi mới. Trục tư duy “Văn hiến-Văn minh-Hiện đại-Hạnh phúc” được xác định là xuyên suốt, trong đó sáng tạo phải dựa trên nền tảng văn hiến, còn phát triển không được đánh đổi bằng việc làm mai một các giá trị đặc trưng của Thủ đô. “Không thể chỉ chạy theo sáng tạo mà đánh mất bản sắc, cũng không thể chỉ giữ gìn mà thiếu đổi mới”, ông Đào Ngọc Nghiêm cho hay.

Nắm bắt tinh thần này, quy hoạch lần này có quy trình bài bản hơn, đặc biệt chú trọng việc lấy ý kiến người dân và sự tham gia của các tổ chức xã hội, chuyên gia. Theo ông Đào Ngọc Nghiêm, quy hoạch chỉ có thể thành công khi có sự đồng thuận xã hội và sự tham gia thực chất của người dân, đúng với nguyên tắc “của dân, do dân và vì dân”.

Bên cạnh đó, yêu cầu về thể chế, cơ chế thực thi cũng được đặt ra cao hơn, nhằm bảo đảm quy hoạch không chỉ dừng ở định hướng mà có thể triển khai hiệu quả trong thực tiễn.

Có thể thấy, quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm không đơn thuần là sự kéo dài về thời gian, mà là sự thay đổi toàn diện về tư duy phát triển: Từ ngắn hạn sang dài hạn; từ tăng trưởng đơn thuần sang phát triển bền vững; từ không gian tĩnh sang không gian mở; từ đơn trung tâm sang đa cực.

Những khác biệt này, nếu được hiện thực hóa hiệu quả, sẽ tạo nền tảng để thành phố Hà Nội phát triển xứng tầm là Thủ đô nghìn năm văn hiến, đồng thời là trung tâm năng động, hiện đại trong khu vực và trên thế giới.