Tại cuộc triển lãm “Lịch sử bắt đầu tại Lưỡng Hà”, hơn 500 cổ vật tại chi nhánh phía bắc nước Pháp của bảo tàng danh giá Lourve đã góp phần tái hiện hơn 3.000 năm lịch sử văn minh Lưỡng Hà, vùng đất mà ngày nay chủ yếu nằm trên lãnh thổ Iraq. Lịch sử văn minh loài người bắt đầu từ nơi đây với những dấu ấn không nhỏ từ thiên niên kỷ thứ 4 trước Công Nguyên, khi chữ viết chính thức được phát minh cho đến khi Alexander Đại Đế chinh phục thành Babylon.
Những cổ vật lần này không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn chứa đựng tính nghệ thuật rất cao: một bức tượng thạch cao tuyết hoa, từ khoảng 2.250 năm trước Công nguyên, khắc họa một vị quan chức mặc một chiếc váy lông cừu phức tạp, với râu, cạo trọc đầu, và mắt khảm ngọc lưu ly là một thí dụ.
Phòng trưng bày đầu tiên đánh dấu sự kiện “tái tìm ra” văn minh Lưỡng Hà vào thế kỷ 19, khi các nhà khảo cổ bắt đầu tìm đến Trung Đông. Thời điểm đó những nền văn minh tiêu biểu nhất tại khu vực này bao gồm Babylon và Assyria chủ yếu được biết đến qua những ghi chép trong Kinh thánh. Với những nỗ lực tìm kiếm di tích của những quốc gia cổ đại trên, các nhà khảo cổ không chỉ tìm ra thủ đô xa xưa của Assyria là Khorsabad, vài dặm cách thành phố Mosul của Iraq mà còn cả nền văn minh Sumer bị lãng quên – nền văn minh cổ xưa nhất của nhân loại tại khu vực phía nam.
Chiếc cốc được cho là cốc đựng bia đầu tiên - được chế tác bằng vàng, trong thời kỳ văn minh Lưỡng Hà.
Ngay sau những phát hiện đó, phương Tây lập tức nổi lên một làn sóng tò mò về những gì có thể còn đang ẩn chứa ở khu vực Lưỡng Hà. Giáo sư Paul Collins tại Bảo tàng Ashmolean, Oxford cho biết: “Những phát hiện lúc đó gây chấn động không nhỏ với người dân châu Âu, bởi vì những hình ảnh mà các dân tộc cổ đại này để lại thể hiện một sức mạnh vương quyền đáng kinh ngạc, thứ sức mạnh được giới quý tộc châu Âu kính nể. Không chỉ có vậy, những mối quan hệ của các di tích này với các sự kiện trong Kinh thánh khiến cho người ta dễ dàng liên tưởng đến một thế giới xa lạ và kỳ ảo, nhưng vẫn bao gồm các khái niệm quen thuộc: vương triều, thành phố, vua chúa.”
Tới thế kỷ 20, Lưỡng Hà đã trở thành một sức hút cho nhiều nghệ sĩ, kiến trúc sư, nhà quảng cáo và nhà làm phim. Đến ngày hôm nay, văn minh Lưỡng Hà vẫn tồn tại mạnh mẽ trong các trào lưu, hình tượng văn hóa phổ thông, đặc biệt qua series game Civilization và truyện tranh Marvel.
Tuy nhiên, đó không phải là toàn bộ những đóng góp của Lưỡng Hà cho nhân loại. Có thể nói rằng, đây là cái nôi của lịch sử nhân loại cũng không sai.
“Lưỡng Hà” là một khái niệm bắt nguồn từ Hy Lạp cổ đại, từ “Mesopotamia” với ý nghĩa là “vùng đất nằm giữa các con sông”. Các học giả cổ đại dùng từ này để ám chỉ vùng đất bằng nằm giữa sông Euphrates và sông Tigris, nơi họ mệnh danh là “cái nôi của văn minh”, nơi con người đi từ săn bắt hái lượm đến xã hội nông nghiệp cơ bản 6.000 năm trước Công nguyên. Tại một thời điểm nào đó tại vương quốc Sumer, con người bắt đầu biết tưới tiêu và áp dụng thủy lợi vào canh tác vùng đất màu mỡ phía Nam Lưỡng Hà. Để điều tiết các hệ thống kênh rạch, người ta bắt đầu xây dựng một hội đồng kiểm soát, từ đó đánh dấu sự ra đời của những thành phố đầu tiên, chẳng hạn như Uruk (thủ đô của Sumer, rồi đến những vương quốc, và cuối cùng là cả những triều đại.
Hoa văn trang trí của thời kỳ Lưỡng Hà tại một tòa nhà hiện nay ở New York, Mỹ.
Lịch sử lâu đời của các nền văn minh Lưỡng hà được liên kết bởi những chia sẻ về phong tục, truyền thống, truyền thuyết và huyền thoại, tôn giáo – nói cách khác là một nền văn hóa nổi bật và tinh tế. Đến năm 3.200 trước Công nguyên, tại Sumer ra đời chữ hình nêm, hệ thống chữ cái sớm nhất của nhân loại góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa kể trên.
Ông Collins cho biết: “Lưỡng Hà gắn liền với chữ viết. Chúng ta có thể tái dựng 3.000 năm lịch sử nhờ những gì được lưu lại bằng chữ viết. Những dân tộc này có sử gia và quan lại gìn giữ những giá trị văn hóa họ tin tưởng bất chấp sự tồn diệt của triều đại hay thay đổi của thời gian. Lưỡng Hà như một miếng bọt biển, người dân ở đây hấp thu ngay lập tức những truyền thống lâu đời, nhờ đó những tín ngưỡng tôn giáo và thủ tục lễ nghi được gìn giữ rất lâu.”.
Vì Lưỡng Hà bắt nguồn từ quá xa xưa, nơi đây đánh dấu rất nhiều sự kiện “đầu tiên”, bao gồm bàn xoay gốm, vô số các lý thuyết toán học, y học và thiên văn học. Cách tính giờ hiện nay (chia một giờ làm 60 phút) là một trong những di sản của văn minh Lưỡng Hà. Các sản phẩm từ sữa, dệt may và thậm chí cốc đựng bia đầu tiên cũng đến từ vùng đất này.
Theo như Ariane Thomas, vị trí địa lý là nhân tố chính làm nên thành công của những dân tộc nơi đây: “Lưỡng Hà nằm ngay tại trung tâm của Trung Đông. Đất đai ở đây khô ráo, màu mỡ, có điều kiện xây dựng thủy lợi. Ở đây thiếu nhiều tài nguyên quan trọng như đá, kim loại và gỗ, khiến các nền văn minh phải tập trung hướng ngoại”.
Trong cuốn sách mới nhất của mình, Paul Collins theo dõi mối quan hệ giữa người dân Lưỡng Hà với người dân vùng đất cao nguyên thuộc Iran ngày nay. Vùng núi Zagros ở đó giàu có tài nguyên đồng, chì, vàng bạc, nguyên liệu tạo nên hầu hết những đền đài tưởng niệm lớn tại Lưỡng Hà, tạo điều kiện cho việc xây dựng những công trình kiến trúc nhiều tầng, đặc biệt là tại Babylon, tạo nên cảm hứng cho câu truyện về tháp Babel. Đáng tiếc thay, gần đây rất nhiều di tích giá trị đã bị IS tàn phá nghiêm trọng.
Ông Collins tin rằng không nên chỉ nhìn vào danh sách những phát minh ra đời tại Lưỡng Hà mà đánh giá tầm ảnh hưởng của vùng đất này với lịch sử, mà nên tập trung vào những yếu tố bên ngoài đã thúc đẩy người dân nơi đây đi đến những thành tựu đó: “Lưỡng Hà là nơi tập trung nhiều thành phần dân cư hỗn tạp. Họ nói ngôn ngữ khác nhau, nhiều khả năng có văn hóa khác nhau. Xã hội Sumer hay Assyria phức tạp hơn nhiều người lầm tưởng”. Ông tin rằng đóng góp lớn nhất của vùng đất này cho nhân loại chính là các thành phố đầu tiên, nơi diễn ra sự kết nối con người ở mức độ sâu sắc. Điều gì đã thúc đẩy sự phát triển của các khu dân cư sầm uất kia: nhu cầu buôn bán, vấn đề về môi trường hay một cá nhân kiệt xuất nào đó? Hơn nữa, làm thế nào mà những thành phố lớn như vậy có thế vận hành – khi mà hàng ngàn năm sau chúng ta vẫn chưa thể giải quyết được những vấn đề dân số, lương thực? Những công nghệ gì đã làm nên và cho phép hệ thống quan lại, những giá trị văn hóa được xã hội tôn trọng? Có lẽ nền tảng trả lời những câu hỏi đó chính là sự đóng góp lớn nhất của những nền văn minh Lưỡng Hà cho lịch sử.
