Vinh danh người cống hiến trọn đời cho nghệ thuật thiếu nhi
Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn” là giải thưởng cao quý nhất trong hệ thống của Giải thưởng thiếu nhi Dế Mèn, do Báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) tổ chức.
Trải qua 6 mùa giải đã có 4 giải Hiệp sĩ Dế Mèn lần lượt được trao cho các nhà văn Nguyễn Nhật Ánh (2020), Trần Đức Tiến (2023), Lý Lan (2024) và nhạc sĩ Phạm Tuyên (2025).
Năm nay, Ban tổ chức giải thưởng cho biết, Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn” vinh danh cố Phó Giáo sư, Tiến sĩ, họa sĩ, đạo diễn, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân, vì những cống hiến trọn đời cho nghệ thuật thiếu nhi với những tác phẩm kinh điển, “sống mãi với thời gian” như Chuyện ông Gióng, Mèo con, Trê Cóc... và đặc biệt là những bức tranh minh họa để đời truyện Dế Mèn phiêu lưu ký.
Nhà thơ Trần Đăng Khoa (Chủ tịch Hội đồng giám khảo) chia sẻ: “Vinh danh Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân là một lựa chọn hợp lý đối với Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn. Ông là người vẽ minh họa cho 'Dế Mèn phiêu lưu ký' của nhà văn Tô Hoài từ năm 1959. Những tranh minh họa ấy được in rất đẹp và đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ bạn đọc. Không chỉ vậy, ông còn có những đóng góp rất lớn cho phim hoạt hình và minh họa sách thiếu nhi”.
Họa sĩ Thành Chương (Thành viên Hội đồng giám khảo) cho biết: “Năm nay, khi Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn” được trao cho Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân, đó là sự ghi nhận hoàn toàn xứng đáng. Tôi đã có nhiều năm làm việc cùng ông trong Hội đồng Nghệ thuật của Hội Mỹ thuật Việt Nam. Sống và làm việc với ông, tôi thấy đó là một con người cực kỳ tử tế, tốt bụng, hiền lành, chân tình và thật sự là con người tài năng”.
Nói về những đóng góp nghệ thuật của Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân về hình tượng Dế Mèn, họa sĩ Thành Chương nhấn mạnh: “Thực sự rất ấn tượng. Ông không chỉ vẽ đẹp, vẽ hay mà còn tạo ra được phong cách riêng, ảnh hưởng rất nhiều đến các họa sĩ sau này”.
Theo họa sĩ Thành Chương, giá trị lớn trong sáng tác của Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân không chỉ nằm ở phong cách tạo hình độc đáo mà còn ở chiều sâu tư liệu và sức sống lâu dài của tác phẩm: “Bây giờ, rất nhiều họa sĩ khi vẽ về giai đoạn đó đều lấy tranh của Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân ra để học tập, nghiên cứu, lấy tư liệu cho sáng tác của mình. Và đó là giá trị ngày càng bền vững theo thời gian”.
Cây đại thụ của nền hoạt hình Việt Nam
Họa sĩ, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân sinh năm 1934 tại xã Tả Thanh Oai, huyện Thanh Trì (Hà Nội). Ông vinh dự được trao tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân năm 1997 và Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2007.
Ông là học viên nhỏ tuổi nhất tại khóa học đầu tiên của Trường Mỹ thuật Việt Nam ở chiến khu Việt Bắc do danh họa Tô Ngọc Vân phụ trách (lịch sử mỹ thuật Việt Nam thường gọi là Khóa Kháng chiến).
Tốt nghiệp, ông vào phục vụ trong quân đội, từng tham gia chiến dịch Ðiện Biên Phủ và có nhiều ký họa trên đường kháng chiến. Sau khi hòa bình lập lại, năm 1955, ông được cử đi học thiết kế mỹ thuật hoạt hình tại Học viện Ðiện ảnh Quốc gia toàn Liên bang (VGIK) của Liên Xô trước đây. Tốt nghiệp loại xuất sắc, năm 1962, ông trở về nước làm việc tại Xưởng phim Hoạt họa búp bê Việt Nam, nay là Công ty cổ phần Hãng phim hoạt hình Việt Nam.
Năm 1963, ông cho ra mắt bộ phim hoạt hình đầu tiên của mình mang tên “Một ước mơ”. Những năm tháng khó khăn nhất của đất nước, họa sĩ, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân đã tạo nên những bộ phim hoạt hình kinh điển của nền hoạt hình Việt Nam. Nhiều phim đã giành những giải thưởng lớn ở các liên hoan phim quốc tế, như phim hoạt hình búp bê “Chuyện Ông Gióng” đoạt giải Bồ câu Vàng tại Liên hoan Phim quốc tế Leipzig 1970 (Cộng hòa Dân chủ Ðức cũ), trong đó tổ khúc nhạc phim là một trong những tác phẩm của nhạc sĩ Nguyễn Xuân Khoát được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh. Bộ phim hoạt hình cắt giấy “Thạch Sanh” năm 1976 với độ dài hơn 43 phút đến nay vẫn là bộ phim ấn tượng và độc đáo nhất cả về hình thức và dung lượng của hoạt hình Việt Nam.
Ngay tại Liên hoan Phim Việt Nam lần đầu tiên được tổ chức vào năm 1970, ông đã đoạt hai giải Bông sen Vàng cho các bộ phim “Mèo con”, “Con sáo biết nói” và một giải Bông sen Bạc cho bộ phim “Những chiếc áo ấm”.
Tiếp ngay sau đó, tại Liên hoan Phim Việt Nam lần thứ II năm 1973, bộ phim “Chuyện Ông Gióng” đoạt giải Bông sen Vàng. Ngoài ra, tại các kỳ Liên hoan Phim Việt Nam tiếp theo, ông còn giành thêm ba giải Bông sen Bạc cho các phim “Rừng hoa” (1975), “Bước ngoặt” (1983), “Trê cóc” (1996). Không chỉ mang tính giáo dục cao, các bộ phim còn hấp dẫn vừa ở tính nghệ thuật vừa chú ý đến tâm lý đối tượng tiếp nhận.
Vượt lên tất cả, mỗi bộ phim của ông đều như một cuốn sách giáo khoa về cách làm phim búp bê, phim cắt giấy; để lại tấm gương về lòng yêu nghề, sự cẩn trọng nghiêm túc với nghề, tấm gương đạo đức cao quý của một nghệ sĩ, một người thầy đối với rất nhiều thế hệ học trò. Chính ông cũng là người đề xuất khái niệm khoa học “phim hoạt hình” đúng với đặc trưng, tính chất thể loại.
Ðó cũng chính là giá trị lớn nhất từ cuộc đời và sự nghiệp ông để lại cho nghệ thuật phim hoạt hình Việt Nam.
22 bộ phim hoạt hình trong sự nghiệp, trong đó ông làm đạo diễn 17 bộ và làm họa sĩ thực hiện 5 bộ, cũng chính là cống hiến trọn đời của họa sĩ, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân cho nghệ thuật thiếu nhi.
Những cống hiến trọn đời cho nghệ thuật thiếu nhi của Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân trước hết nằm ở mảng phim hoạt hình. Ông sở hữu gia tài 22 bộ phim (đạo diễn 17 bộ, họa sĩ 5 bộ). Trong đó, những bộ phim như “Mèo con”, “Chuyện Ông Gióng”, “Trê Cóc”, “Con sáo biết nói”, “Những chiếc áo ấm”, “Thạch Sanh”, “Rừng hoa”, “Bước ngoặt”, “Phép lạ hồi sinh”... đã trở thành những tác phẩm hoạt hình kinh điển của Việt Nam. Chính ông cũng là người đề xuất khái niệm khoa học “phim hoạt hình” đúng với đặc trưng, tính chất thể loại.
Những bộ phim hoạt hình đầu tiên trong thời kỳ đất nước khó khăn ấy không chỉ là món ăn tinh thần quý giá đối với nhiều thế hệ trẻ em, mà còn là động lực, nuôi dưỡng ước mơ, vượt qua khó khăn và cũng là những gợi mở nghề nghiệp đầu tiên cho những thế hệ họa sĩ, đạo diễn hoạt hình sau này.
Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân là cánh chim đầu đàn của Hãng phim Hoạt hình Việt Nam, góp phần đưa Hãng phim và tầm vóc phim hoạt hình Việt Nam lên tầm cao mới lúc bấy giờ.
Ông cũng là một trong các nghệ sĩ điện ảnh Việt Nam có mặt trong “Bách khoa toàn thư Điện ảnh Liên Xô”.
Người 3 lần có duyên với minh họa “Dế Mèn”
Bên cạnh phim hoạt hình, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân còn có những đóng góp đặc biệt quan trọng ở lĩnh vực minh họa sách báo thiếu nhi. Trong ký ức của nhiều thế hệ bạn đọc, những tranh minh họa tươi vui, hóm hỉnh của ông trên báo Thiếu niên Tiền phong, Nhi đồng hay trong các tác phẩm của các nhà văn Tô Hoài, Nguyễn Đình Thi, Võ Quảng, Phạm Hổ… đã trở thành một phần không thể thiếu của tuổi thơ.
Đặc biệt, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân có tới 3 lần vẽ Dế Mèn, lần đầu tiên vào năm 1959 khi bản dịch tiếng Nga tác phẩm “Dế Mèn phiêu lưu ký” của nhà văn Tô Hoài được xuất bản tại Liên Xô. Sau đó, “Dế Mèn” phiên bản 1972 đã được tác giả chỉnh sửa chân thực hơn, có thể coi là một trong những hình ảnh Dế Mèn quen thuộc nhất với nhiều thế hệ trẻ em Việt Nam. Năm 1989, một lần nữa, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân vẽ bìa và minh họa “Dế Mèn phiêu lưu ký”. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, nếu như nhà văn Tô Hoài, là “cha đẻ” của nhân vật Dế Mèn bằng ngôn ngữ, thì Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân một lần nữa “sinh ra” nhân vật này bằng hình ảnh.
Cùng với Dế Mèn phiêu lưu ký, nhờ khả năng cảm thụ văn học nhạy bén, họa sĩ Ngô Mạnh Lân đã thấy được hồn cốt của các tác phẩm văn học thiếu nhi xuất sắc như “Cái Tết của Mèo con” của nhà văn Nguyễn Đình Thi, “Những chiếc áo ấm” của nhà văn Võ Quảng cùng nhiều tác phẩm nổi bật khác. Dưới nét vẽ của nghệ sĩ Ngô Mạnh Lân, thế giới loài vật hiện lên hết sức sinh động. Nhà văn Võ Quảng nhận xét: “Nét chủ yếu của Ngô Mạnh Lân là sự hài hòa mực thước, nhiều chi tiết thú vị, loáng thoáng những nét reo vui”. Còn nhà văn Tô Hoài nhận xét về minh họa Dế Mèn: “... Tranh Ngô Mạnh Lân vẽ rất sống động và thật...”. Họa sĩ Ngô Mạnh Lân đã vẽ tranh minh họa sách cho trẻ em bằng cả tâm hồn văn học của mình.
Không dừng lại ở phim hoạt hình hay minh họa sách, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân còn là một trong những người góp phần định hình phong cách truyện tranh Việt Nam hiện đại. Những tác phẩm truyện tranh của ông trở thành những tác phẩm đắt khách được tái bản nhiều lần như “Trê Cóc”, “Đồng tiền Vạn Lịch”, “Mụ Lường”, “Sự tích núi Ngũ Hành”, “Đám cưới chuột”... Truyện tranh của ông mang phong cách riêng, ngoài sự chân thành, trong sáng, còn đầy chất hóm hỉnh, ngôn ngữ tạo hình đậm chất dân gian Việt Nam.
Ông được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhất năm 1998. Năm 2007, ông nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật cho các tác phẩm: “Mèo con”, “Chuyện Ông Gióng”, “Con sáo biết nói”, “Những chiếc áo ấm”, “Trê Cóc”. Ông là một trong các nghệ sĩ điện ảnh Việt Nam có mặt trong “Bách khoa toàn thư Điện ảnh Liên Xô”.
Không chỉ để lại dấu ấn sâu đậm các lĩnh vực sáng tạo cho thiếu nhi, Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân còn được đồng nghiệp, giới chuyên môn và nhiều thế hệ nghệ sĩ nhìn nhận như một hình mẫu đẹp về nhân cách, lao động nghệ thuật nghiêm cẩn, tinh thần sáng tạo không ngừng nghỉ và trách nhiệm bền bỉ với thế hệ trẻ.
Ở ông là sự thống nhất giữa tài năng nghệ thuật, chiều sâu văn hóa và thái độ sống mực thước của một trí thức nghệ sĩ trưởng thành từ kháng chiến, dành trọn đời mình cho thiếu nhi và cho nghệ thuật nước nhà. Không chỉ thành công với những tác phẩm đã trở thành “kinh điển” của hoạt hình Việt Nam, ông còn để lại ảnh hưởng sâu rộng bằng tư cách của một người thầy, một nhà nghiên cứu, một nghệ sĩ luôn lao động tận tụy, nghiêm túc và giàu lòng nhân ái.
Với những cống hiến nổi bật, bền bỉ và có sức lan tỏa sâu rộng đối với nghệ thuật thiếu nhi Việt Nam, Giải thưởng Lớn “Thành tựu trọn đời - Hiệp sĩ Dế Mèn” dành cho Nghệ sĩ Nhân dân Ngô Mạnh Lân như một sự ghi nhận dành cho người nghệ sĩ đã dành cả cuộc đời sáng tạo vì tuổi thơ Việt Nam.
