Vào đầu thế kỷ 19, phong trào Duy Tân ở Trung Quốc ảnh hưởng mạnh đến sĩ phu Việt Nam, Lương Văn Can cùng một số đồng chí đứng ra chủ trương dùng việc phát triển văn hóa, giáo dục tư tưởng để cứu nước. Ông là một thành viên của nhóm sáng lập Trường Ðông Kinh Nghĩa Thục. Phong trào Ðông Kinh Nghĩa Thục được đa số các tầng lớp nhân dân hồi đó nhiệt liệt ủng hộ. Nó càng có uy tín vì đã liên kết được những nhà cách mạng đại diện cho tinh thần yêu nước như Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh... Phong trào ngày càng lan rộng ra những vùng chung quanh Hà Nội và nhiều tỉnh ở Bắc Kỳ, Trung Kỳ. Cuối năm 1907, thực dân Pháp đã lệnh đóng cửa Trường Ðông Kinh Nghĩa Thục. Ðến năm 1913, thực dân Pháp lại đàn áp, bắt giam những người cầm đầu Ðông Kinh Nghĩa Thục. Lương Văn Can bị kết án 10 năm biệt xứ sang Nam Vang (Phnôm Pênh, Cam-pu-chia). Năm 1921, ông được tha về và mất ở Hà Nội năm 1927. Tác phẩm của ông có: Hán học tiệp kính dạy chữ Hán, Luận ngữ loại ngữ, Trâu thư loại ngữ, dịch hai cuốn sách kinh điển Luận ngữ và Mạnh Tử...
Lương Ngọc Quyến (1885-1917), hiệu Lập Nham, là con trai của Lương Văn Can. Ông cùng với em là Lương Ngọc Nhiễm là những thanh niên đầu tiên hưởng ứng phong trào Ðông Du của Phan Bội Châu, trốn sang Nhật Bản du học năm 1905. Sau đó ông lại sang Trung Quốc học quân sự. Khi Việt Nam Quang phục hội được thành lập (tháng 3-1912), Lương Ngọc Quyến được cử làm ủy viên quân sự. Năm 1914, trong lúc Việt Nam Quang phục hội trải nhiều khó khăn, ông vẫn mạo hiểm đi lại hoạt động ở Hương Cảng, bị cảnh sát Anh bắt nộp cho Pháp. Pháp kết án ông khổ sai chung thân. Trong nhà lao Hà Nội, ông thường xuyên tuyên truyền cách mạng cho những người chung quanh, nên bọn thực dân đưa ông lên giam ở nhà lao Thái Nguyên. Ông liên lạc với Trịnh Văn Cấn, tức Ðội Cấn, làm cuộc binh biến khởi nghĩa Thái Nguyên đêm 30-8-1917. Nghĩa quân đã làm chủ tỉnh lỵ Thái Nguyên trong sáu ngày. Cuộc khởi nghĩa bị đàn áp, Lương Ngọc Quyến hy sinh ngày 5-9-1917. Tấm gương của ông đã trở thành bất tử.
Phố Lương Văn Can dài 300m, từ phố Hàng Bồ đến phố Lê Thái Tổ. Phố Lương Ngọc Quyến dài 320m, từ phố Nguyễn Hữu Huân đến phố Hàng Giày.
(Còn nữa)
ÐẶNG VIỆT THỦY
------------------------------
(*) Xem Báo Nhân Dân từ số ra ngày 7-9-2010.
