Lấy người dân làm trung tâm
Hơn 5 giờ sáng, một số câu lạc bộ văn nghệ, thể thao ở thôn Vạn Điểm (xã Phú Xuyên, Hà Nội) đã bắt đầu hoạt động. Các cô, các bác thuộc câu lạc bộ Văn hóa-Thể thao Người cao tuổi thuần thục trong các bài tập dưỡng sinh. Ở một không gian khác, những “vận động viên” hăng say với bóng bàn, bóng chuyền hơi... Khi mọi người bắt đầu một ngày làm việc, không khí lắng xuống phần nào với những nhóm chơi cờ, đọc sách... Tối đến, Nhà văn hóa-Khu thể thao lại sôi động trở lại với hoạt động nghệ thuật, nhảy dân vũ với sự tham gia của nhiều thanh, thiếu niên...
Chị Chu Thị Nguyệt, người dân thôn Vạn Điểm cho biết: “Hoạt động của Nhà văn hóa-Khu thể thao thu hút nhiều lứa tuổi, thành phần tham gia, các cháu nhỏ có chỗ vui chơi, giải trí, sinh hoạt lành mạnh khiến chúng tôi hết sức yên tâm”.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Phú Xuyên Nguyễn Thị Bích Phượng cho biết: Nhà văn hóa thôn Vạn Điểm được thừa hưởng cơ sở vật chất của trụ sở Ủy ban nhân dân xã cũ. Chúng tôi xác định chủ thể chính là người dân nên chính quyền tạo điều kiện, hỗ trợ để người dân đứng ra thành lập các câu lạc bộ tập hợp những nhóm người cùng sở thích và người dân được thụ hưởng thành quả. Nhà văn hóa hoạt động hiệu quả cũng còn nhờ Ban điều hành, gồm những lãnh đạo của thôn trực tiếp tham gia.
Tương tự như thôn Vạn Điểm, nhiều xã, phường trên địa bàn Thủ đô cũng triển khai mô hình Nhà văn hóa-Khu thể thao, tạo hiệu quả rõ rệt, điển hình như các thôn: Ngãi Cầu (xã An Khánh), Đông Khê (xã Đan Phượng), Tân Kiều (xã Thanh Oai), Bắc Phú (xã Đa Phúc)... Điểm chung của những nhà văn hóa này là kết hợp giữa nhu cầu vui chơi, giải trí gắn với các hoạt động thể thao trên cơ sở thành lập các câu lạc bộ để các tầng lớp nhân dân tập luyện, vui chơi giải trí.
Bên cạnh mô hình Nhà văn hóa-Khu thể thao, nhiều địa phương còn xây dựng mô hình Nhà văn hóa số, Không gian văn hóa-Kết nối cộng đồng, Nhà văn hóa hạnh phúc...
Nhà văn hóa thôn Mạch Tràng (xã Đông Anh) sôi động suốt cả ngày nhờ đưa vào hoạt động theo mô hình Nhà văn hóa số. Cùng với việc triển khai hiệu quả hoạt động của các câu lạc bộ, xã Đông Anh chú trọng việc số hóa hoạt động. Nhà văn hóa vận hành trong môi trường số, đồng thời cũng là nơi lan tỏa chuyển đổi số đến cộng đồng thông qua việc hướng dẫn thực hiện dịch vụ công trực tuyến, cập nhật thông tin, tham gia các lớp phổ cập kỹ năng số... Người dân có thể tìm hiểu những di sản quê hương, các chủ trương, chính sách, đọc tài liệu... trong không gian số.
Theo Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Nguyễn Thị Lương, xã không chỉ đưa công nghệ vào Nhà văn hóa mà còn tạo ra một không gian để người dân học tập, giao lưu, tiếp cận các tiện ích số, từ đó, kết nối với chính quyền thuận lợi hơn.
Việc đặt mục tiêu nâng cao mức độ hưởng thụ văn hóa của nhân dân làm trung tâm là cơ sở để nuôi dưỡng nhiều sáng kiến, cách làm hay. Phường Phúc Lợi hiện đã triển khai tới bốn mô hình Nhà văn hóa hạnh phúc.
Theo đó, Nhà văn hóa hạnh phúc được xây dựng theo hướng đa chức năng: Vừa là nơi sinh hoạt chính trị, hội họp của tổ dân phố, vừa là không gian giao lưu văn hóa, thể thao, chăm sóc sức khỏe cho mọi lứa tuổi. Mô hình cũng gắn với một hệ thống quản lý, tra cứu thông tin bằng công nghệ số giúp người dân tiếp cận thông tin, hoạt động của nhà văn hóa thuận tiện hơn. Yếu tố hạnh phúc gắn với 5 “trục”, hạnh phúc: Tri thức, sức khỏe, văn hóa, kỹ năng sống và gắn kết cộng đồng.
Tiếp tục triển khai nhân rộng
Thành phố Hà Nội hiện có hơn 2.700 thôn, tổ dân phố với 4.534 nhà văn hóa, điểm sinh hoạt cộng đồng; cấp xã, phường: 86/126 đơn vị có thiết chế văn hóa cơ sở. Hệ thống Nhà văn hóa vốn được xem là “hạt nhân” trong xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, nhưng không ít nơi có “vỏ” mà không có “ruột”, hoạt động không hiệu quả, gây lãng phí nguồn lực đầu tư.
Triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, thành phố Hà Nội tập trung nhiệm vụ đổi mới hoạt động nhà văn hóa cơ sở, đưa nhà văn hóa cơ sở thật sự là mái nhà chung, cây cầu kết nối, không gian văn hóa của cộng đồng...
Tháng 5/2026, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội ban hành Hướng dẫn số 379/HD-SVHTT về thí điểm mô hình tổ chức hoạt động tại thiết chế văn hóa cơ sở và phát động mỗi xã, phường có một mô hình hay, cách làm hiệu quả, phát huy hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở.
Sự chuyển đổi tư duy đối với quản lý nhà văn hóa, từ quản lý hành chính sang quản trị dựa trên lợi ích của cộng đồng đã giúp thiết chế văn hóa cơ sở thật sự phát huy vai trò, phù hợp thực tiễn và lấp đầy những khoảng trống về đời sống văn hóa.
Tại Hà Nội, nơi mà sự kết nối văn hóa trong cộng đồng ở những khu chung cư còn hạn chế, mô hình “Không gian văn hóa-Kết nối cộng đồng” đã khắc phục được vấn đề này, góp phần cải thiện đời sống tinh thần người dân.
Tại phường Bồ Đề, mô hình “Không gian văn hóa-Kết nối cộng đồng” được triển khai tại Nhà sinh hoạt cộng đồng chung cư Hanoi Homeland-Tổ dân phố số 23, được xây dựng theo hướng thân thiện, thiết thực, phù hợp nhu cầu của người dân. Không gian được bố trí các khu vực đọc sách, báo; giới thiệu thông tin, tài liệu tuyên truyền; tổ chức sinh hoạt cộng đồng, giao lưu văn hóa, văn nghệ; phổ biến kiến thức, kỹ năng sống và hướng dẫn người dân tiếp cận các tiện ích phục vụ đời sống.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Đào Thị Hoa chia sẻ: “Phường kỳ vọng không gian này góp phần tăng cường sự gắn kết giữa các thế hệ, thu hẹp khoảng cách giữa người dân bản địa và cư dân mới chuyển đến chung cư. Qua đó, xây dựng nếp sống văn minh, môi trường sống an toàn, nghĩa tình”.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phạm Xuân Tài cho biết, thành phố Hà Nội đặt mục tiêu 95% thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở hoạt động hiệu quả. Các mô hình có tiêu chuẩn, tiêu chí rõ ràng, chú trọng quản trị thông minh, không gian thân thiện, hoạt động đa dạng và phù hợp với đặc điểm dân cư địa phương.
Trong đó, Nhà văn hóa thôn, tổ dân phố là những thiết chế gần dân nhất, cần được tổ chức hoạt động phù hợp, trở thành không gian sinh hoạt văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao, giao lưu và gắn kết cộng đồng.
