Mùa ấu

Tại các tỉnh miền bắc hiện có ba giống ấu đặc trưng là giống ấu trụi (được trồng tại các huyện Tiên Lãng, Vĩnh Bảo - Hải Phòng); giống ấu gai (được trồng đại trà ở tỉnh Thái Bình) và giống ấu sừng trâu (phổ biến trên địa bàn tỉnh Phú Thọ)...

 Ấu sừng trâu tuy nhỏ nhưng ăn bùi và thơm, không chán. Khi ăn, rửa sạch đem luộc kỹ và chỉ cần bóp mạnh vỏ tự vỡ là đến lớp ruột trắng, chắc giống như nhân hạt lạc.

Ấu trụi không có gai, củ to, vỏ mỏng có mầu nâu đen, ruột xốp trắng, tơi bở. Ấu gai vỏ đen, thân củ mọc ba cái gai và ăn chát hơn hai loại ấu khác.

Cây ấu cùng họ với các loài cây sen, cây súng hay cây láng, thích nghi với ao đầm và những chân ruộng có nước quanh năm. Thân đốt, lá mọc so le nổi trên mặt nước, hình tròn, mép có răng cưa thưa, sức vươn khá tốt.

Vụ ấu bắt đầu được xuống giống từ tháng 4 âm lịch, đến giữa tháng 9 cho thu hoạch và làm củ cho đến cuối đông. Công đoạn để trồng củ ấu khá đơn giản, chỉ cần bỏ 50.000 đồng mua dây giống về thả, rải một lớp phân bón NTK và phun một lượt thuốc trừ sâu dự phòng.

Chừng năm tháng sau là ấu khép tán xanh mặt đầm và nở hoa. Hoa ấu nở chỉ trong một ngày rồi tàn rữa, phấn hoa bám vào nõn, tự thụ phấn thành quả rồi rũ chìm trong nước và cứ thế ăn các chất sinh dưỡng từ cây và nước để phát triển.

Ðối với các đầm đã trồng ấu vụ trước, củ già lặn sâu dưới bùn đến mùa lại ngoi nước mà trổ cây, nước có cao đến mấy cây ấu cũng có thể ngoi lên mà ra lá, tỏa rễ và làm củ.

Trồng ấu bằng củ sẽ giúp tăng sản lượng thu hoạch củ lên gấp rưỡi so với xuống giống bằng dây. Mỗi cân ấu bán cho tư thương dao động từ 3.000 đến 5.000 đồng tùy thời điểm. Tính ra, trên mỗi sào đất trồng củ ấu sẽ cho thu nhập gấp đôi trồng lúa mà đỡ vất vả hơn nhiều. Chính vì vậy mà hiện nay, cây ấu đã và đang trở thành một hướng sản xuất nông nghiệp cho giá trị kinh tế đối với nhiều vùng nông thôn trên cả nước.

Ðến loại cây xóa đói, giảm nghèo

Tại Phú Thọ, dự án mở rộng và phát triển cây củ ấu trở thành một loại nông sản hàng hóa là một trong những chương trình mục tiêu kinh tế của tỉnh, góp phần nâng cao thu nhập cho bà con nông dân.

Nắm bắt được nhu cầu củ ấu sừng đang tăng và dựa vào đặc điểm sinh trưởng của cây ấu, những năm qua bà con nông dân xã Quân Khê (huyện Hạ Hòa) đã tận dụng diện tích hàng chục ha từ các chân ruộng trũng không thể cấy lúa trong vụ mùa để trồng cây ấu...

Năng suất trồng ấu tại Hạ Hòa ước tính đạt gần hai tạ một sào, bán theo giá thị trường sẽ cho thu nhập 600.000 đồng/sào, trong khi cùng diện tích ấy cấy lúa chỉ thu hoạch khoảng 400.000 đồng mà chi phí cho cây lúa lại quá lớn.

Chị Lương, một nông dân trồng ấu ở Quân Khê cho biết, củ ấu được ông bà chị trồng từ cách đây mấy chục năm nhưng chủ yếu chỉ trồng ở mương, máng hoặc những khu đất xấu ngập nước không trồng được lúa. Ðầm nhà chị vụ đông xuân nuôi cá, vụ hè thu chuyển sang trồng ấu. Năm nay, đầm nhà chị thu ấu sớm. Nếu trồng ấu đúng cữ, cây ấu sẽ cho thu hoạch cao hơn nhưng thửa đầm trên bảy sào của nhà chị nằm giữa bốn bề là ruộng lúa đã gặt, chuột từ các ruộng lúa sẽ chuyển sang ăn ấu. Ba năm gần, khu đầm này cho thu khoảng trên hai tấn ấu/năm, cho thu nhập từ năm đến bảy triệu. Cộng với cả tiền thu từ cá, chị cũng thu được một khoản đáng kể để chi phí sinh hoạt của gia đình, cho con cái ăn học và sửa sang nhà cửa.

Rõ ràng cây ấu ở Hạ Hòa cho thu nhập tương đối khá. Nhiều hộ gia đình đã nhận ruộng thầu ao vừa nuôi cá, vừa trồng ấu xen canh trên diện tích mỗi gia đình hơn ba ha, thu nhập riêng từ ấu hàng chục triệu đồng.

Nắm bắt được nhu cầu tiêu thụ của thị trường, địa phương đã có kế hoạch giao cho tổ khuyến nông chỉ đạo bà con trồng mới hơn 20 ha trong năm 2007 và sẵn sàng cử người đi giới thiệu tại các hội chợ nông sản ở khu vực.

Ðược coi là một trong những huyện trồng nhiều ấu nhất của tỉnh Thái Bình, Quỳnh Phụ hiện có khoảng 100 ha mặt nước trồng ấu.

 Giống ấu gai phù hợp với đồng đất Thái Bình và cho năng suất cao hơn hẳn giống ấu sừng của Phú Thọ và giống ấu trụi của Hải Phòng. Một sào mặt nước có thể thu được năm tạ củ ấu. Kỹ thuật làm cho ấu trúng mùa ít người nắm vững nên phần lớn trông cậy vào thiên nhiên.

Năm nay, nhiều hộ gia đình trồng ấu ở Quỳnh Phụ rất phấn khởi vì dây ấu năm nay khép tán dày, đậu củ đều. Anh Nguyễn Văn Thắng, một đại lý bán lẻ phân bón tại Quỳnh Lưu, Quỳnh Phụ mấy năm gần đây đã kiêm thêm nghề buôn ấu từ Thái Bình lên bán cho các chủ kinh doanh rau,củ quả tại khu chợ nông sản đầu mối Long Biên, Hà Nội. Củ ấu Thái Bình đã tìm được một đầu ra đáng kể và khá vững chân trên thị trường Hà Nội.

Theo chỉ dẫn của dân địa phương, chúng tôi đến xã Giang Biên, huyện Vĩnh Bảo, Hải Phòng, nơi phong trào trồng ấu khá phát triển. Năm nay diện tích trồng ấu ở Giang Biên đã bị thu hẹp do thời tiết không thuận lợi, các dây ấu chết nhiều... Giống ấu được trồng đại trà ở đây là giống ấu trụi.

Hộ gia đình anh Nguyễn Văn Thổn có cách trồng ấu kết hợp với nuôi cá khá hợp lý. Ðầu vụ, anh xuống giống ấu rồi chờ cây khép tán kín mặt nước mới thả cá vì lúc này cây ấu đã lớn, không sợ bị cá ăn. Lá ấu hứng nắng làm giảm nhiệt độ vào mùa hè sẽ hạn chế tình trạng cá con chết do nóng.

Anh bảo nuôi vịt, thả cá hay cấy lúa không nhàn bằng trồng ấu. Mùa mưa, nước ngập thì mất cá như chơi, chứ dây ấu thì nước cao đến đâu cây theo đến đấy, không lo mất.

Hai vợ chồng anh cả ngày chỉ quẩn quanh gian lều đắp tạm bằng đất và thay nhau thu hoạch ấu theo từng lượt. Vụ ấu này, họ khấp khời mừng thầm vì ấu kết quả sai, ước có thể thu được hơn mười triệu từ tiền bán ấu và cá trong đầm cũng phát triển tốt.

Từ lợi ích của cây ấu, một số hộ dân sống dọc theo quốc lộ 10 thuộc địa phận xã Kiên Cường, huyện Tiên Lãng, Hải Phòng đã xin với Ban chủ nhiệm hợp tác và lãnh đạo thôn để cải tạo mương, vớt bèo, nạo bùn và thả ấu những mong thêm cặp được chút ít vào thu nhập của gia đình. Hơn một km mương thủy lợi của Hợp tác xã trước đây vốn bạt ngạt mầu tím của hoa bèo và cả rác thải, giờ được trồng khá nhiều dây ấu đã bắt đầu lác đác khép tán và cả những khoảng mặt nước lưa thưa vài lá ấu.

Dù mới trồng vụ đầu tiên nhưng kết quả khá khả quan, lại cải tạo được vệ sinh môi trường nên những hộ dân này được mọi người ủng hộ và không phải đóng góp bất kỳ khoản kinh phí gì cho việc trồng ấu trong lòng mương Hợp tác. Thế mới biết người nông dân đời nào cũng quý ruộng, quý đất và luôn tìm cách gây dựng cuộc sống của mình tốt đẹp hơn trên mảnh đất quê mình.

Ðược biết, một số tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long hiện cũng đang mở rộng diện tích trồng ấu với giống mới được nhập và lai giống từ Ðài Loan. Giống mới này có thời gian sinh trưởng và cho thu hoạch chỉ trong 3 tháng, sai củ hơn, vỏ mỏng và ruột bùi hơn giống ấu hiện đang được trồng tại miền bắc.

Loại củ ấu này được một số đơn vị thu mua, chế biến rồi xuất khẩu sang tiêu thụ tại trường Ðài Loan, Nhật Bản, Singapore... do người dân của các nước này có xu hướng chuyển sang dùng những thực phẩm ít tinh chế, được chế biến từ củ thiên nhiên, dễ tiêu hóa và bảo đảm sức khỏe.

Giống ấu mới này nếu được trồng thay thế cho giống ấu trụi và ấu gai hiện được trồng ở miền bắc thì bảo đảm sẽ đem lại nhiều hiệu quả kinh tế hơn nữa cho người nông dân, cung cấp cho thị trường một loại thực phẩm giàu tinh bột và sinh dưỡng, một món ăn dân dã mà ngon miệng, đồng thời có thể mở ra một hướng xuất khẩu mới cho củ ấu, tăng thu nhập cho nông dân trồng ấu.