Từ vài gốc xáo tam phân quý hiếm thu mua lại của người dân, ông Trần Bá Ninh (tổ dân phố Tiên Du 1, phường Hòa Thắng, tỉnh Khánh Hòa) đã gây dựng nên vùng nguyên liệu hơn 60 ha và phát triển 21 dòng sản phẩm mang thương hiệu riêng.
Chúng tôi tìm đến cơ sở sản xuất của ông Trần Bá Ninh (Công ty trách nhiệm hữu hạn Bá Ninh) trong một buổi sáng đầy nắng. Khác với hình dung về một xưởng chế biến dược liệu thô sơ, nơi đây được bố trí bài bản, chia thành từng khu vực riêng biệt: khu sơ chế, sấy, nghiền bột, đóng gói… Mùi thơm dìu dịu của xáo tam phân phảng phất trong không gian, tạo cảm giác mộc mạc, gần gũi.
Ông Ninh cho biết, mình là người đầu tiên ở địa phương khôi phục, bảo tồn và chế biến thành công cây xáo tam phân-một loại dược liệu quý vốn mọc tự nhiên ở vùng núi Hòn Hèo. “Trước đây, nhiều người vào rừng săn lùng, đào cả gốc lẫn rễ. Nếu không trồng lại, sớm muộn gì cũng cạn kiệt”, ông trầm ngâm nhớ lại.
Từ trăn trở ấy, ông bắt đầu hành trình thử nghiệm đầy nhẫn nại. Ban đầu ông tìm mua những cành xáo tam phân tươi, cắt thành từng đoạn dài ngắn khác nhau để giâm cành, đánh số, ghi chép tỉ mỉ suốt hơn 3 năm. Kết quả cho thấy những đoạn cành không quá non, không quá già có khả năng sinh trưởng tốt nhất. Khi những cây đầu tiên ra hoa, kết trái, ông tiếp tục thử nghiệm nhân giống bằng hạt và đạt tỷ lệ thành công cao. Niềm vui vỡ òa từ những lứa cây giống đầu tiên đã tiếp thêm động lực để ông mở rộng quy mô trồng trọt.
Đến nay, ông Ninh đã phát triển hơn 60 ha cây xáo tam phân và liên kết với 14 hộ dân trồng thêm khoảng 40 ha. Khi giao cây giống, ông trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, bảo quản, thu hoạch và cam kết bao tiêu sản phẩm. Riêng năm 2025, cơ sở đã ươm 200.000 cây giống, chuẩn bị mở rộng thêm vùng nguyên liệu để đáp ứng nhu cầu thị trường.
Theo ông Ninh, xáo tam phân có thể tận dụng cả rễ, thân và lá. Riêng phần rễ-bộ phận tích lũy nhiều hoạt chất, nhất là nhóm saponin hiện có giá bán từ 1,5- 2,7 triệu đồng/kg tùy loại. Vùng đất ông lựa chọn trồng đều gắn với địa danh Hòn Hèo, nơi thổ nhưỡng và khí hậu được đánh giá phù hợp để cây sinh trưởng, tích lũy dược chất tốt.
Từ nguồn nguyên liệu ấy, ông và đội ngũ nhân viên đã phát triển 21 dòng sản phẩm như trà xáo tam phân, trà ấm sắc, dạng bột, dạng cao, rượu ngâm… Trong đó, có 3 sản phẩm đạt chuẩn OCOP 4 sao gồm: Trà xáo tam phân Bá Ninh loại 1, Trà xáo tam phân Bá Ninh đặc biệt và Trà xáo tam phân Bá Ninh thượng hạng. Ông đang tiếp tục hoàn thiện quy trình, nâng chất lượng để phấn đấu có sản phẩm đạt OCOP 5 sao, đồng thời đăng ký thêm 4 sản phẩm mới.
Không chỉ phát triển kinh tế, mô hình còn mở ra hướng đi bền vững cho người dân địa phương. Xáo tam phân có thể trồng xen dưới tán rừng, tán lan, hay dưới những vườn đu đủ, giúp “lấy ngắn nuôi dài”, tăng thu nhập mà không phá vỡ hệ sinh thái. Nhờ đó, nhiều hộ dân đã có thêm sinh kế ổn định.
Điều đáng quý hơn cả là bên cạnh hoạt động sản xuất, ông Ninh còn thường xuyên hỗ trợ sản phẩm từ xáo tam phân cho các hộ nghèo, cận nghèo trên địa bàn, như một cách sẻ chia với cộng đồng.
Từ những rễ cây từng bị đào bới vô tội vạ trong rừng sâu, nay xáo tam phân đã trở thành cây trồng hàng hóa, mang lại giá trị kinh tế cao và góp phần bảo tồn nguồn dược liệu quý. Câu chuyện của ông Trần Bá Ninh không chỉ là hành trình làm giàu từ thảo dược, mà còn là minh chứng cho khát vọng gìn giữ tài nguyên bản địa và phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững trên vùng đất Khánh Hòa đầy nắng gió.
