Ông đã công bố 72 công trình khoa học cấp quốc gia, quốc tế, viết 10 cuốn sách nghiên cứu, trong đó có những giáo trình về Động vật chí Việt Nam, Sách đỏ và Danh lục đỏ Việt Nam.
Buổi sáng đầu hè, chúng tôi đến gặp Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự tại ngôi nhà nhỏ của ông ở phường Trường Vinh, tỉnh Nghệ An. Đã sang tuổi 90, mái tóc và cả chòm râu đều bạc trắng như cước, nhưng đôi mắt ông vẫn rất lanh lợi, nụ cười tươi tắn, hiền từ luôn nở trên môi. Bên hòn non bộ - tiểu cảnh Phong Nha-Kẻ Bàng được bài trí ở một góc của căn phòng khách đơn sơ, ông pha một ấm trà mạn, cứ thế, say sưa kể về tháng ngày “tìm cá” của mình.
Tên tuổi của Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự gắn với những công trình về cá như: “Cá nước ngọt sông Lam”; “Nguồn lợi cá và bảo vệ loài cá ở Vũ Quang, Hà Tĩnh”; “Khu hệ cá Bến En”; “Bảo tồn tính độc đáo và quý báu của đa dạng sinh học cá vùng núi đá vôi Phong Nha-Kẻ Bàng”; “Một họ cá, một khu địa động vật quan trọng với nghề cá Việt Nam”... Đó là kết quả của những ngày tháng lặn lội khắp các con sông, con suối, từ tỉnh này sang tỉnh nọ để tìm cá. Những con cá nhỏ li ti, không tên, thường được người dân gọi là “cá đục, cá còm, cá cứt cò...”, qua công sức nghiên cứu của ông và cộng sự, đã được định danh bằng tên khoa học quốc tế, trở thành tư liệu giao lưu về cá trên phạm vi quốc tế...
Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự chia sẻ, ý tưởng nghiên cứu về cá, xem nó có lợi gì, loài cá nào quý hiếm, loài nào đang có nguy cơ tuyệt chủng, nguồn gốc, xuất xứ, đặc tính của từng loài, nó ảnh hưởng như thế nào đối với đa dạng sinh học, với nghề cá của các địa phương... đeo đẳng trong ông từ lâu. Tuy vậy, phải đến năm 1964, việc tham gia đoàn điều tra động vật và ký sinh trùng do các Giáo sư Đặng Văn Ngữ, Đào Văn Tiến chỉ đạo, đã thôi thúc ông bắt tay vào nghiên cứu. Sau công trình “Cá sông Lam” là hàng loạt bài viết, công trình nghiên cứu khoa học về cá nước ngọt.
Năm 1992, ông Nguyễn Thái Tự là chủ nhiệm đề tài cấp nhà nước “Bảo tồn đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn” trong chương trình “Nghiên cứu khoa học cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên” do Giáo sư-Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu, Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam khởi dựng. Suốt 14 năm lặn lội khắp các khe suối, đồi núi ở các tỉnh từ Thanh Hóa đến Thành phố Huế, đề tài khoa học của ông Tự và các cộng sự đã hoàn thành với những công trình nổi bật.
Suốt những năm theo học ngành Vạn vật học tại Trường đại học Tổng hợp Hà Nội cho đến khi công tác, giảng dạy tại Trường đại học Vinh, ông đã có nhiều nghiên cứu. Đáng chú ý, nhiều thuật ngữ do ông đề xuất trong báo cáo khoa học “Góp phần nghiên cứu để thống nhất hệ thống thuật ngữ Động vật học Việt Nam” đã được sử dụng từ thập niên 1970 cho đến tận ngày nay.
Năm 2012, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự cùng các cộng sự vinh dự được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ cho cụm công trình “Động vật chí Việt Nam và Thực vật chí Việt Nam, Sách đỏ và Danh lục đỏ Việt Nam”. Đây là công trình mang tầm quốc gia và quốc tế, là kết quả của hoạt động điều tra, khảo sát, nghiên cứu về cá nước ngọt trong suốt một quá trình lâu dài từ đầu thế kỷ tới nay, liên quan nhiều đề tài khoa học do 45 tác giả và 77 cộng sự đóng góp, riêng Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự nghiên cứu chuyên sâu về cá nước ngọt.
Cuối năm 2025, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự được vinh danh là điển hình tiêu biểu toàn quốc trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh tại chương trình “Hồ Chí Minh - Hành trình khát vọng” do Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương tổ chức. Đây là sự ghi nhận việc ông hiến tặng bộ sưu tập 164 loài cá nước ngọt với những mẫu vật chuẩn quốc tế cho Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam. Ông cho rằng, dù là công trình tâm huyết cả đời, nhưng nếu giữ lại cho cá nhân sẽ không thể phát huy được hết giá trị. Trong 164 mẫu vật chuẩn ấy, có những loài cá chưa được định tên, ông hy vọng các nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu, định tên cho nó.
Do tuổi tác và sức khỏe không thể thực hiện các buổi thực địa trong rừng sâu, núi thẳm, nhưng đến nay, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự vẫn luôn nhiệt tình hỗ trợ, chia sẻ với các sinh viên, các nhà nghiên cứu trẻ những kiến thức, kinh nghiệm trong công tác nghiên cứu và dành cho họ những lời khuyên chân thành. Khi nhắc đến tên ông, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến cái biệt danh rất đỗi bình dị - “Tiến sĩ cá”.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự, việc nghiên cứu, tìm kiếm, phát hiện các loài cá mới, nguồn gốc hình thành, đặc tính tự nhiên của chúng có ý nghĩa quan trọng vào việc bảo vệ các nguồn gien quý, bảo tồn sự đa dạng sinh học và cả sự phát triển của nghề cá, góp phần quan trọng vào việc phát triển kinh tế-xã hội đất nước. “Tôi muốn nhắn nhủ với thế hệ trẻ rằng, các em hãy tìm những đề tài phục vụ thực tiễn, phục vụ nhân dân, phục vụ những điều đất nước đang cần. Các em cứ nghiên cứu, đào sâu nó, tự nó sẽ trở thành giá trị quốc tế. Cái đích cuối cùng của khoa học là chân lý”, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự chia sẻ.
