Ngày đó tiềm năng du lịch Tràng An - Hoa Lư chưa có điều kiện khai thác, cũng có nghĩa là những tác giả ôm ấp dự định viết sưu tầm - nghiên cứu về cố đô cũng chưa được "đánh thức tiềm năng". Từ ngày tách tỉnh, bắt gặp cơ chế đổi mới, Tràng An - Hoa Lư trở thành một địa chỉ không những thu hút các nhà hoạch định kinh tế du lịch mà các nhà hoạt động trên lĩnh vực văn hóa cũng có đất dụng bút.
Một số cây bút viết nghiên cứu - sưu tầm của Ninh Bình như Lã Ðăng Bật, Nguyễn Văn Trò, Trương Ðình Tưởng "vào cuộc" với tâm thế rất hăng hái, nhiệt huyết. Sách của các anh được bán đều đặn ở các điểm du lịch trong tỉnh. Riêng anh Lã Ðăng Bật, trong khoảng hơn hai mươi năm, vừa đứng trên bục giảng vừa chăm chỉ với cây bút, anh đã cho in tới 16 đầu sách; như vậy tính trung bình cứ hơn một năm anh viết được một cuốn. Các cuốn sách của anh đều viết về Ninh Bình. Có thể kể tên một số cuốn: Về với Vịnh Hạ Long cạn, Tam Cốc - Bích Ðộng, Chùa Ðịch Lộng, Thắng cảnh Vân Long, Cố đô Hoa Lư, Núi Dục Thúy, Cảnh đẹp Ninh Bình, Trương Hán Siêu, Hồn quê, Di tích và danh thắng Hoa Lư - Ninh Bình, Xây dựng thành phố Hoa Lư du lịch, Thơ văn xưa vịnh di tích - danh thắng Ninh Bình, Chùa Ninh Bình, Ninh Bình - một vùng sơn thủy hữu tình, Chùa Dầu, Chùa Bái Ðính...
Và đầu sách dày dặn, 552 trang, viết công phu nhất phải kể đến cuốn Kinh đô Hoa Lư, xưa và nay, Nhà xuất bản Văn hóa dân tộc vừa cho phát hành tháng 1-2009. Theo Lã Ðăng Bật, cuốn sách này nhằm chào đón Lễ kỷ niệm nghìn năm Thăng Long - Hà Nội.
Trong sách cũng có những tiểu mục Lã Ðăng Bật đã từng đề cập ở những cuốn viết trước, nhưng anh sửa chữa, chỉnh trang kỹ lưỡng hơn, nâng cao hơn. Ðó là các phần Kinh đô Hoa Lư với nước Ðại Cồ Việt qua các đời vua, Cố đô Hoa Lư với bức tường thành thiên nhiên, dấu vết các tường thành nhân tạo, nền sân cung điện xưa... Còn lại hầu hết anh viết mới. Nếu khách du lịch đến Tràng An - Hoa Lư mà có trong tay cuốn sách này thì chẳng khác gì có thêm một hướng dẫn viên du lịch cao tay nghề. Bạn đọc sẽ biết được cặn kẽ Chùa Bái Ðính, ngôi chùa hiện giữ vị trí lớn nhất Việt Nam có gốc tích như thế nào, đã được xây mới với kiến trúc ra sao. Rồi các điểm di tích - danh thắng trong và ngoài khu vực cố đô Hoa Lư cũng được tác giả mô tả rất chi tiết bằng các mệnh đề: gốc tích, huyền sử và chính sử, vẻ đẹp hình hài, vị thế, v.v. Ðó là Ðền Vua Ðinh Tiên Hoàng, Ðền Vua Lê Ðại Hành, Nhà bia tưởng niệm Vua Lý Thái Tổ, Mã Yên Sơn, Ðền Phất Kim, Phủ Phù Dung, Phủ Kình Thiên, Phủ Ðông Vương, Phủ Thành Hoàng, Phủ Ðầu Tường, Phủ Chợ, Phủ Lòng Thoong, Phủ Liên Hoa, Phủ Ang Mương, Phủ Ang Lấm, Phủ Ngòi Gai, Phủ Khống, Phủ Ðột, Hang Quân, Sông Hoàng Long, Sông Sào Khê, Ðộng An Tiên, Xuyên Thuỷ Ðộng, Ðộng Liên Hoa, Xuyên Thủy Ðộng Tràng An, Ðền Trần, Chùa Phất Trụ, Chùa Am, Chùa Ðìa, Chùa Bà Ngô, Chùa Thủ, Chùa Ngần, Chùa Bàn Long, Ðộng Hoa Sơn, Ðộng Thiên Tôn, Ðền Vực Vông, Ðộng Long Ẩn, Hang Tiền...
Lã Ðăng Bật vừa giống một hướng dẫn viên du lịch nhiệt tình vừa giống một nhà sử học cần mẫn chèo đò đưa khách đi thăm và giới thiệu kỹ lưỡng ngần ấy di tích - danh thắng. Vua Ðinh, Vua Lê đã yên nghỉ qua ngàn năm sương khói như vẫn hiện diện đâu đây. Khách du lịch cũng nghiêng mình kính cẩn trước nơi thờ tự các danh tướng: Ðinh Ðiền, Nguyễn Bặc, Ðinh Liễn, Phạm Bạch Hổ... các thiền sư: Nguyễn Minh Không, Từ Ðạo Hạnh, Vạn Hạnh, Ðào Cam Mộc, Ngô Chân Lưu, Ðỗ Pháp Thuận.
Phần cuối sách, tác giả dành ít trang giới thiệu các bài thơ của các nhà thơ viết về Tràng An - Hoa Lư.
Ðọc Kinh đô Hoa Lư, xưa và nay, ta cảm nhận được sức làm việc, tâm huyết và tình yêu quê hương của tác giả Lã Ðăng Bật. Sống và viết ở tỉnh nhỏ không có nhiều bạn văn để giao lưu, trao đổi, hâm nóng cảm xúc cho nhau. Các hội nghị mang chủ đề lịch sử - văn hóa cố đô Hoa Lư, tác giả cũng ít được dự. Bởi vậy, dù cuốn sách còn có những chỗ chưa chú ý dụng công về văn phong và đáng lẽ có những điểm nhấn có thể gây ám ảnh khó quên trong lòng bạn đọc thì tác giả lại lướt vội, thì sự lao động trong lặng lẽ, âm thầm của anh được như thế cũng rất đáng ghi nhận và trân trọng.
LÊ HOÀI NAM
