Nếu như trước đây, việc khai thác nguồn lực đất đai mới chỉ thể hiện ở bề mặt, thì với cơ sở pháp lý là Luật Thủ đô năm 2026 và Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, các không gian khác đã được xác định là nguồn lực. Cụ thể, Hội đồng nhân dân thành phố thông qua Nghị quyết Quy định khoản thu từ việc khai thác, sử dụng không gian ngầm, không gian tầm thấp (theo điểm đ khoản 3 Điều 11 Luật Thủ đô) và Nghị quyết Quy định các khoản thu từ việc khai thác giá trị tăng thêm trong khu vực TOD (Thực hiện điểm d khoản 2 Điều 12 Luật Thủ đô).
Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân thành phố Dương Đức Tuấn cho biết, hiện nay có nhiều dự án bất động sản hưởng lợi từ không gian tầm thấp làm tăng giá trị bất động sản như tầm nhìn ra sông, hồ hoặc các không gian cảnh quan có giá trị cao. Những yếu tố này làm gia tăng đáng kể giá trị bất động sản. Do đó, thành phố nghiên cứu, đánh giá mức độ hưởng lợi từ việc khai thác không gian tầm thấp để xây dựng hệ số tăng thêm tính trên tiền sử dụng đất của dự án, qua đó tạo nguồn thu cho ngân sách.
Việc quy hoạch và phát triển đô thị theo mô hình TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng) sẽ tạo ra các giá trị tăng thêm như: Khoản thu đối với diện tích sàn xây dựng tăng thêm của các dự án xây dựng công trình dân dụng do việc tăng hệ số sử dụng đất và các chỉ tiêu quy hoạch; khoản thu từ việc khai thác giá trị tăng thêm từ đất; khoản thu từ việc khai thác tài sản kết cấu hạ tầng đường sắt địa phương; phí cải thiện hạ tầng; phí kết nối giao thông công cộng.
Bên cạnh đó, còn có phí sử dụng không gian tầm thấp, khoản thu từ giá trị tăng thêm do khai thác không gian tầm thấp và các khoản thu phát sinh khác. Trong quá trình thảo luận, hai nghị quyết nêu trên đã nhận được nhiều sự quan tâm từ các đại biểu Hội đồng nhân dân thành phố.
Theo Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Phù Đổng Đặng Thị Huyền, cần làm rõ hơn quyền sử dụng không gian ngầm và không gian dưới thấp để xác định rõ trách nhiệm, nghĩa vụ của người sử dụng, đồng thời cần quy định cụ thể hơn về độ sâu công trình ngầm đối với các khu vực địa hình đặc thù; phân biệt rõ công trình ngầm với công trình dưới mặt đất, dưới mặt nước nhằm tránh chồng lấn, vướng mắc trong quản lý.
Giải trình về vấn đề này, ông Dương Đức Tuấn cho biết, Nghị quyết Quy định các khoản thu từ việc khai thác giá trị tăng thêm trong khu vực TOD đã đưa ra 4 khoản thu từ khu vực này và 4 khoản thu từ việc khai thác sử dụng không gian ngầm. Các khoản thu nêu trên được quy định cụ thể để giải quyết phát sinh với các giá trị sinh lời khác nhau. Do vậy, các khoản thu này độc lập.
Thời gian tới, Ủy ban nhân dân thành phố sẽ trình Hội đồng nhân dân thành phố mức thu, khoản phí cụ thể để bảo đảm không xảy ra tình trạng “phí chồng phí”. Đối với công trình ngầm, khai thác không gian ngầm, trong quá trình xây dựng nghị quyết, Hà Nội đã rà soát theo hướng tách bạch chính sách ưu đãi, hỗ trợ, khuyến khích với nội dung tổ chức thực hiện; chỉnh lý các quy định về tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, nghĩa vụ tài chính, hỗ trợ bồi thường, giải phóng mặt bằng; tránh trùng lặp, chồng chéo.
Theo Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm vừa được công bố, Hà Nội sẽ tái cấu trúc toàn diện không gian đô thị theo nguyên tắc “cải tạo tích cực-tái thiết thích ứng”. Thành phố định hướng cải tạo khu vực trung tâm, phát triển các khu đô thị gắn với đường sắt đô thị, khai thác không gian ngầm theo nhiều tầng, đồng thời bảo tồn các giá trị lịch sử, văn hóa đặc trưng nhằm nâng cao chất lượng môi trường sống và sử dụng hiệu quả quỹ đất...
Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng nhận định, mô hình TOD - phát triển đô thị nén chung quanh các nhà ga Metro là giải pháp “định giá lại” đất đai, giảm sự phụ thuộc phương tiện cá nhân và tạo ra lối sống xanh, hiện đại cho người dân. Để giải bài toán quỹ đất hạn hẹp, Hà Nội sẽ khai thác tối đa “tài nguyên không gian” theo chiều thẳng đứng.
Theo lộ trình, đến năm 2045, tỷ lệ xây dựng không gian ngầm tại khu vực đô thị trung tâm được đặt mục tiêu đạt từ 20% diện tích đất trở lên; đến năm 2065 đạt khoảng 40%. Trong tương lai, Hà Nội cũng nghiên cứu phát triển kinh tế tầm thấp với taxi bay eVTOL (eVTOL-electric Vertical Takeoff and Landing), thiết bị bay không người lái (drone), cùng hệ thống giám sát đô thị thông minh.
