Ở khối 7, thị trấn Cao Lộc (Lạng Sơn), mọi người đều gọi bà Nông Thị Lìn, 65 tuổi, dân tộc Tày, với cái tên mộc mạc "Then Lìn". Trong câu chuyện về hát then, bà Lìn tâm sự: Sinh ra và lớn lên ở xã vùng cao Hòa Bình (Văn Quan), gia đình có bốn đời đều có người được cấp sắc làm thầy, nên từ nhỏ bà đã được nuôi dưỡng từ những làn điệu dân ca sli, lượn, then của các bà, các thầy tào... Sau này xuất giá về nhà chồng, bà cũng lại được kế thừa vì bên nhà chồng cũng nhiều đời kế tiếp nhau được cấp sắc hát then. Vì vậy, sau khi bà về hưu, cả gia đình và dòng họ đều muốn bà trở thành người kế thừa truyền thống hát then của dòng họ. Vậy là hơn mười năm nay, bất kể ngày nắng hay mưa, khi có người mời gọi, bà Nông Thị Lìn lại mang cây đàn tính đến các gia đình hát cho mọi người nghe nhân các dịp mừng nhà mới, mừng thượng thọ, mừng ngày cưới, lẩu then, hội then, an ủi người ốm, động viên người phiền muộn... Không những vậy, bà Nông Thị Lìn còn cùng với các thành viên Câu lạc bộ thát then khu phố thường xuyên tham gia các hội diễn, liên hoan nghệ thuật các cấp huyện, tỉnh, khu vực và giành được nhiều giải thưởng.
Cũng như bà "Then Lìn", Nghệ sĩ Ưu tú Triệu Thủy Tiên, người trưởng thành từ hát then, đàn tính (HTÐT) và có nhiều đóng góp cho sự bảo tồn và phát huy các làn điệu then của các dân tộc Tày, Nùng, Thái. Sinh ra và lớn lên ở mảnh đất Tân Văn (Bình Gia), nơi được coi là "cái nôi" hát then của xứ Lạng, vì vậy, Triệu Thủy Tiên được thừa hưởng những làn điệu hát then ngọt ngào và những ngón đàn điêu luyện từ bà nội và các nghệ nhân ở nơi vùng sơn cước này. Ðể rồi suốt những năm tháng công tác tại Ðoàn nghệ thuật tỉnh Lạng Sơn, chị luôn mang cây đàn tính và lời hát then đến với mọi miền quê, hát cho đồng bào nghe. Nghệ sĩ Ưu tú Triệu Thủy Tiên giãi bày: Nếu sli, lượn là làn điệu dân ca giao duyên chỉ có lời, thì then là hình thức nghệ thuật tổng hợp: có lời, có nhạc, có hóa trang và có biểu diễn. Hát then được hát vào những dịp trọng đại của làng, xã, thôn, bản. Hoặc khi mỗi gia đình có việc vui như: mừng nhà mới, lẩu then, mừng sinh nhật, giải hạn... là bà con trong bản kéo đến nghe say sưa hết đêm này sang đêm khác mà không thấy chán. Hát then, sở dĩ được quần chúng yêu thích bởi âm thanh, làn điệu của nó hết sức phong phú, khi réo rắt, khi du dương, khi thì nhịp nhàng thanh thản, khi rộn rã, vui tươi, khi thầm thì như tiếng suối gọi, khắc khoải như những nỗi ngóng chờ... nên đồng bào dân tộc Tày từng ví: "Ké qủa tàng nghìn tiểng lượn then; Mừa lườn táng piến pền báo ón...". Tạm dịch: "Già qua đường nghe tiếng lượn then; Về nhà như biến thành trai trẻ...". Lời then vốn là những câu chữ được dân gian chắt lọc, rất dễ hiểu, dễ nhớ, mộc mạc; nhưng vừa là những câu thơ trữ tình, tự sự, giàu nhạc điệu; vừa là lời khuyên răn, khích lệ; vừa là những kinh nghiệm quý báu về đối nhân xử thế... Cho nên nghe đàn tính, nghe tiếng hát then, người ta cứ như thấy trong đó có cuộc đời của mình... Sự đam mê đó như ngấm vào máu thịt, cho nên dù đã về hưu gần bảy năm nay, nhưng hầu như ngày nào Nghệ sĩ Ưu tú Triệu Thủy Tiên vẫn bận rộn, tất bật với những ngày đi dạy hát then, đàn tính ở các câu lạc bộ tại các địa phương trong tỉnh và cả các tỉnh bạn như: Bắc Giang, Bắc Cạn... Từ năm 2009, khi Trung tâm văn hóa thông tin tỉnh Lạng Sơn quyết định thành lập Câu lạc bộ đàn và hát dân ca, Nghệ sĩ Ưu tú Triệu Thủy Tiên lại đứng ra đảm nhiệm làm Chủ nhiệm câu lạc bộ. Lúc đầu chỉ có 12 người yêu thích hát then, đàn tính tham gia, nay câu lạc bộ đã lên tới 162 hội viên, quy tập mọi lứa tuổi, trẻ nhất là 16, người cao tuổi nhất đến 76 tuổi, đủ mọi dân tộc, Tày, Nùng, Thái, Kinh, Dao... Câu lạc bộ của tỉnh ra đời là trụ cột cho việc thành lập liên tiếp mười câu lạc bộ ở các huyện và thành phố, nhờ đó các câu lạc bộ ở các địa phương đã thu hút hàng nghìn người yêu thích những làn điệu dân ca nhất là hát then, đáp ứng nhu cầu thưởng thức của đại bộ phận công chúng ở các khu dân cư, qua đó đã khơi dậy được phong trào văn hóa, văn nghệ ở cơ sở. Các câu lạc bộ ở cơ sở thường xuyên mở các lớp truyền dạy kỹ năng đàn và hát then vào các buổi tối, thu hút rất nhiều công chúng tới học tại các nhà văn hóa thôn, bản, khối phố. Thông qua các lớp học, câu lạc bộ đã tìm tòi sưu tầm được 20 bài then cổ có nguy cơ mai một. Ngoài công việc truyền dạy hát dân ca, đàn tính, các thành viên câu lạc bộ còn thường xuyên đem lời ca tiếng hát đến với các buổi giao lưu văn nghệ trong các ngày hội, ngày lễ, tham gia các hội diễn từ cấp cơ sở cho đến khu vực, đem lại nhiều giải thưởng, được đánh giá cao. Em Lương Thị Ðẹp, học sinh lớp 12 là thành viên câu lạc bộ của tỉnh thổ lộ: Trong dịp Liên hoan nghệ thuật hát then, đàn tính toàn quốc lần thứ tư tổ chức tại Lạng Sơn vào ngày 4 và 5-11, câu lạc bộ sẽ tham gia năm tiết mục, trong đó tiết mục khai mạc có tựa đề: "Khảm hải", nghĩa là "Vượt biển", sẽ là tiết mục khai mạc liên hoan...
Cùng với sự ra đời của Câu lạc bộ đàn và hát dân ca, năm 2010, Hội Bảo tồn dân ca các dân tộc tỉnh Lạng Sơn cũng đã được thành lập. Chủ tịch Hội Vi Hồng Nhân cho biết: Mới thành lập hơn hai năm nhưng đến nay, Hội đã tập hợp và phát thẻ được hơn 300 hội viên, thành lập một chi hội cấp huyện và có hơn 50 câu lạc bộ ở cơ sở. Các câu lạc bộ thường xuyên tổ chức các cuộc giao lưu, giới thiệu các làn điệu hát then đặc sắc, trong dịp các ngày lễ hội Lồng Tồng, những ngày lễ kỷ niệm. Thành viên của hội cũng đã bảo vệ đề án nghiên cứu cấp tỉnh về: "Nghiên cứu, đề xuất các giải pháp thích hợp để bảo tồn và phát huy dân ca các dân tộc Lạng Sơn trong thời kỳ mới, hội nhập và phát triển". Hội cũng đã thành lập thể nghiệm Ðội dân ca Nộc én (chim én), thu hút 30 học viên trẻ tuổi, xung kích tình nguyện đưa dân ca đến phục vụ cho cộng đồng dân cư, giao lưu văn nghệ trong các ngày lễ hội.
Hiện nay, tìm hiểu hát then, sli, lượn cũng từng bước được đưa vào các trường học phổ thông trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn. Với mong muốn giữ gìn, bảo tồn một loại hình dân ca đặc sắc, Trường THPT Lương Văn Tri (Văn Quan) đã tổ chức mở các lớp dạy hát then, đàn tính, được các thầy cô giáo và học sinh nhiệt tình hưởng ứng. Ðây là trường đầu tiên của tỉnh đưa hát then vào giảng dạy, trở thành hoạt động văn nghệ của nhà trường. Em Phùng Bích Huyền, học sinh lớp 10 A2, Trường THPT Lương Văn Tri, vui vẻ nói: "Vào những ngày cuối tuần, chúng em được các thầy giáo, cô truyền dạy cách cầm đàn, lựa phím, so dây, cho đến câu từ, giai điệu, cách biểu diễn, những bài then quen thuộc. Lớp học có 20 bạn, ai cũng miệt mài luyện tập để trở thành những hạt nhân văn nghệ của trường". Thầy Hiệu trưởng trường Phùng Văn Thời cho biết: "Học sinh trong trường hầu hết là con em các dân tộc Tày, Nùng. Từ năm 2005 về trước, cả giáo viên và học sinh hầu như không ai biết hát then, một số em biết hát nhưng lại không đánh được đàn, cho nên trong các buổi văn nghệ đều vắng bóng những làn điệu then ngay trên mảnh đất quê hương mình. Từ suy nghĩ đó nhà trường đã mạnh dạn đưa hát then vào trường học, bắt đầu bằng việc sưu tầm những bài then để lồng vào các chương trình phát thanh, văn nghệ, do đó đã nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình của các thầy giáo, cô giáo và các em học sinh trong toàn trường. Từ năm học 2011, nhà trường chính thức đưa hát then, đàn tính vào giảng dạy ngoại khóa cho các học sinh lớp 10 và 11, đồng thời mời giáo viên Trung tâm văn hóa huyện trực tiếp truyền dạy". Học tập mô hình ở trường THPT Lương Văn Tri, đến nay một số Trường THCS, THPT ở các huyện như: Chi Lăng, Bình Gia, Bắc Sơn... đều mở các lớp học hát then, đàn tính cho các em học sinh.
Ðánh giá về hát then, đàn tính, Tiến sĩ Hoàng Văn Páo, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lạng Sơn khẳng định: "Hát then, đàn tính là một dạng văn hóa đặc sắc, có từ rất lâu đời. Nó là hơi thở, là lẽ sống và là món ăn tinh thần của cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Thái... Hát then, đàn tính lúc đầu ra đời chỉ phục vụ đời sống tâm linh của các dân tộc, sau trở thành đời sống tinh thần của công chúng, được lưu truyền trong dân gian cho đến ngày nay. Ðể bảo tồn, giữ gìn hát then, đàn tính, những năm qua tỉnh Lạng Sơn đã có biện pháp như: tuyên truyền hát then, đàn tính trong cộng đồng, thành lập các câu lạc bộ, đưa vào trong các trường học, phục dựng, sưu tầm, tổ chức hội diễn, hội thảo làm rõ giá trị của loại hình diễn xướng dân gian đặc sắc này. Ðặc biệt Liên hoan hát then, đàn tính toàn quốc lần thứ tư sắp tới chính là dịp khơi dậy ý thức bảo tồn, phát huy các giá trị độc đáo của hát then, đàn tính, đồng thời góp phần tôn vinh các nghệ nhân, nghệ sĩ đã có nhiều đóng góp trong giữ gìn và lưu truyền nghệ thuật hát then, biểu diễn đàn tính. Ðây cũng là dịp để chuẩn bị cho việc lập hồ sơ trình UNESCO, công nhận hát then, đàn tính là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại".
