Bài 1: Bức tranh không nhiều điểm sáng
Thực hiện Nghị quyết số 34/2007/NQ-CP của Chính phủ, các thành phố lớn như Hà Nội, Hồ Chí Minh, Hải Phòng đều xây dựng, ban hành kế hoạch, quy chế cải tạo, xây dựng lại các chung cư cũ bị xuống cấp với mục tiêu, giải pháp thực hiện rất cụ thể. Tuy nhiên, số chung cư được cải tạo vẫn còn ít, nhiều dự án lâm vào tình trạng bế tắc, ảnh hưởng lớn đến đời sống, sinh hoạt của các cư dân.
Người dân được đổi đời
Chúng tôi đến thăm chung cư mới N1 (quận Ngô Quyền, TP Hải Phòng) vào một ngày cuối năm 2018. Trên khu đất tòa nhà tập thể U3 Lê Lợi trước đây là khu nhà mới cao sáu tầng, khang trang, sạch sẽ, có cả thang máy. Bà Trần Thị Thùy cho biết, trước đây các hộ gia đình tập thể cảng đều sống trong những căn phòng chật chội chỉ từ 18 đến 24 m2, bê-tông bong tróc, trơ cả sắt hoen gỉ, công trình phụ xuống cấp. Căn hộ nào cũng cơi nới, vá víu, che chắn chằng đụp. Mỗi khi mưa to, bão lớn, cả nhà lại phải đóng cửa, bồng bế nhau đi sơ tán. Nhưng hôm nay, những cảnh đó đã trở thành quá khứ, cuộc sống của các gia đình trong tòa chung cư như được đổi đời. Gia đình bà Thùy được sống trong căn hộ mới rộng 47 m2 có diện tích để tiếp khách, bếp, hai phòng ngủ, thoáng mát, tiện nghi của chung cư N1. Bà Thùy cho biết thêm, ngay cả các gia đình ở liền kề khu nhà trước đó luôn phải sống trong cảnh tối tăm, lụp xụp, nay được cải tạo có đường ngõ thênh thang và đã được… nhìn thấy ánh mặt trời mỗi ngày - điều mà trước đây mọi người trong nhà luôn mơ ước.
Bí thư Thành ủy Hải Phòng Lê Văn Thành cho biết, trên địa bàn thành phố có 205 chung cư cũ với hơn 8.000 hộ dân, vì vậy, xây dựng, cải tạo chung cư cũ, xuống cấp là một chủ trương lớn của Thành ủy, HÐND, UBND thành phố Hải Phòng nhằm kết hợp chỉnh trang đô thị với nâng cao đời sống người dân, bởi phần lớn người dân hiện ở các khu chung cư này là các gia đình chính sách, hộ nghèo... Thành phố tìm mọi biện pháp thực hiện chủ trương xây dựng, cải tạo chung cư cũ với phương thức hợp lý nhất. Trong đó, ngân sách thành phố đầu tư cho việc giải phóng mặt bằng, doanh nghiệp huy động nguồn vốn đầu tư xây dựng các chung cư nhiều tầng theo hình thức BT (xây dựng - chuyển giao) vừa đáp ứng yêu cầu sử dụng, vừa phát huy lợi thế quỹ đất...
Chủ trương tập trung cải tạo chung cư cũ đã được các ngành, các cấp, doanh nghiệp và đông đảo người dân ủng hộ. Giai đoạn đầu mới triển khai, lãnh đạo Thành ủy, UBND thành phố liên tục đôn đốc, kiểm tra, trực tiếp tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc, nhất là trong giải phóng mặt bằng, di dời các hộ dân đi tạm cư, giải đáp các chính sách, quyền lợi của người dân… Một số cơ quan, đơn vị, địa phương chậm trễ thực hiện đã bị nhắc nhở, phê bình. Nhờ đó, chỉ từ cuối năm 2016 đến nay, thành phố Hải Phòng đã hoàn thành xây dựng lại chung cư U19 phố Lam Sơn (quận Lê Chân); các chung cư U1, U2, U3 phố Lê Lợi, nay là N1 và N2 (quận Ngô Quyền), đón các hộ dân về tái định cư trong niềm hân hoan, phấn khởi. Tiếp đó, các hộ dân khu chung cư năm tầng cũ tại phường Ðồng Quốc Bình (quận Ngô Quyền) cũng đã di dời, khu nhà cũ được phá bỏ và các chung cư cao tầng, hiện đại HH1, HH2, HH3 và HH4 đang dần hình thành.
Trong số các thành phố lớn, Hà Nội là địa phương có nhiều chung cư cũ, cần cải tạo nhất, với 1.579 chung cư được xây dựng trong giai đoạn từ năm 1960 đến 1992, phần lớn đã hết niên hạn sử dụng, xuống cấp nghiêm trọng, ảnh hưởng đến cuộc sống người dân và mất mỹ quan đô thị. Sau khi Sở Xây dựng Hà Nội tiến hành kiểm định, đánh giá chất lượng các chung cư, thành phố đã lập kế hoạch thực hiện cải tạo, xây dựng lại các chung cư. Cho đến nay, đã có 14 tòa chung cư tại các khu tập thể Kim Liên (quận Ðống Ða), Giảng Võ, Thành Công (quận Ba Ðình)... được xây dựng lại. Chị Nguyễn Ngọc Hải ở đơn nguyên 1, nhà D2 Giảng Võ cho biết, gia đình chị được chủ đầu tư bố trí căn hộ tái định cư diện tích hơn 80 m2, rộng gấp đôi so với căn hộ tập thể trước đây, tòa nhà được thiết kế văn minh, hiện đại, với nhiều tiện ích, giúp các gia đình có cuộc sống dễ chịu hơn trước rất nhiều. Năm 2017, thành phố đã giao cho 19 doanh nghiệp lập quy hoạch chi tiết cải tạo 28 khu chung cư cũ trên địa bàn.
Chưa có nhiều chuyển biến
Tuy đã có nhiều cố gắng, nhưng số lượng chung cư được cải tạo ở các thành phố lớn chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ trong số các chung cư cần được cải tạo. Tại Hà Nội, sau gần 20 năm kể từ thời điểm bắt đầu cải tạo hai chung cư đầu tiên là nhà B7 và B10 Kim Liên, đến nay mới có 14 tòa chung cư cũ hoàn thành việc cải tạo, đưa vào sử dụng, chiếm chưa đến 1% tổng số 1.579 nhà chung cư cũ trên địa bàn thành phố, 11 tòa chung cư khác đang thực hiện. Tại Hải Phòng, mặc dù địa phương có nhiều cách làm đột phá trong lĩnh vực này, nhưng cho đến nay mới hoàn thành cải tạo 4 tòa nhà trong tổng số 205 chung cư cũ. TP Hồ Chí Minh có tới 474 chung cư cũ xây dựng trước năm 1975, đến nay hầu hết đều bị xuống cấp, trong đó nhiều chung cư nguy cơ sụp đổ cao. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2020 phải tháo dỡ và xây mới 50% trong số 474 chung cư cũ. Tuy nhiên, trong 10 năm qua, thành phố mới tháo dỡ được khoảng 30 chung cư, còn việc cải tạo chưa có tiến triển gì.
Khó có thể nói hết những vất vả, khổ sở trong cuộc sống, sinh hoạt của những người dân sống tại các khu chung cư cũ. Ngay quận Hoàn Kiếm (Hà Nội), chỉ cách hồ Gươm khoảng 200 m, nhiều năm qua, khoảng 40 hộ gia đình ở khu tập thể bốn tầng tại số 11 phố Vọng Ðức được xây dựng từ những năm 60 của thế kỷ 20, vẫn sinh sống trong những căn hộ rộng từ 6 m2 đến 12 m2. Do mỗi tầng chỉ có một nhà vệ sinh chung, cho nên các gia đình phải tự vá víu, cơi nới thêm diện tích để làm chỗ nấu nướng, nhà tắm, khiến tòa nhà vốn đã cũ kỹ càng thêm sập xệ, quá tải. Nhà vệ sinh thường xuyên bị tắc vì quá tải, phải đóng cửa liên tục. Không gian ở đây luôn tối om, ngột ngạt, bốc mùi xú uế. Nhiều người dân ở đây phản ánh, năm nào cũng có đoàn đến khảo sát, nhưng mãi không thấy động tĩnh gì về việc cải tạo.
Cùng sống trong cảnh ngộ nói trên, hàng nghìn người dân khu tập thể Văn Chương (quận Ðống Ða) hằng ngày phải sống trong lo sợ. Khu tập thể với các dãy nhà cao từ hai đến năm tầng, được xây dựng từ đầu những năm 60 của thế kỷ trước, với nhiều hạng mục phải sử dụng chung như nhà vệ sinh, bếp đều xuống cấp nghiêm trọng, không bảo đảm những điều kiện sinh hoạt thiết yếu của người dân.
Ông Nguyễn Văn Ðoàn, nhà A7, tập thể Văn Chương cho biết, hơn 10 năm trước, đã có đơn vị về tiến hành điều tra xã hội học và nhận được sự ủng hộ của phần lớn hộ dân khu tập thể, nhưng cho đến nay chưa nhận thêm tín hiệu nào từ nhà đầu tư. Mới đây, Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội lập đồ án quy hoạch khu vực ga Hà Nội, trong đó có việc tái thiết đồng bộ khu tập thể Văn Chương được đông đảo người dân ủng hộ và mong muốn đồ án sớm thực hiện, cải thiện chỗ ở các hộ dân. Tuy nhiên, cho đến nay, đồ án chưa được cấp có thẩm quyền phê duyệt.
Giống như ở Hà Nội, tại TP Hồ Chí Minh, các chung cư cũ thường tập trung ở khu vực trung tâm, trên địa bàn các quận: 1, 3, 4, 5,10. Hầu hết số chung cư này đều bị xuống cấp, trong đó có nhiều chung cư nguy cơ sụp đổ cao. Chung cư 155-157 phố Bùi Viện (phường Phạm Ngũ Lão, quận 1) được xây trước năm 1975. Hiện, chung cư có 76 hộ dân sinh sống với khoảng hơn 300 nhân khẩu, gồm sáu tầng, rộng gần 600 m2, hơn 4.000 m2 sàn xây dựng. Theo đánh giá của Sở Xây dựng thành phố, công trình đã xuống cấp nghiêm trọng, yêu cầu phải di dời khẩn cấp.
Kết quả kiểm định của UBND quận 1 gửi đến cư dân cũng cho thấy, mức độ nguy hiểm của nhà là cấp D, không thể đáp ứng yêu cầu sử dụng bình thường. Tại phần liên kết giữa hai khối nhà nằm trung tâm chung cư bị hở đến hơn 20 cm. Tường cầu thang từ tầng trệt lên tầng 1 bị nứt toác cả vệt dài. Bà Lưu Thị Hạnh cho biết, gia đình bà có bốn người, đã sống ở chung cư này gần 40 năm nay. Gia đình bà cũng như các gia đình khác ở đây luôn sống trong sợ hãi, không biết nhà sập lúc nào.
Ở phố Lê Lai, quận Ngô Quyền (Hải Phòng), nhiều hộ dân tại bảy lô chung cư tại ngõ 47 thuộc diện xuống cấp cực kỳ nguy hiểm, đã phải đi thuê nhà chỗ khác ở tạm, vì sợ nhà sập bất cứ lúc nào. Tại khu nhà này, ngay khi đoàn của lãnh đạo thành phố đi khảo sát đã bị một mảng bê-tông rụng rơi tại hành lang ngay trước mắt mọi người. Các khu nhà này luôn là nỗi lo của các cấp ủy, chính quyền địa phương mỗi khi có mưa bão và việc đầu tiên nghĩ đến là huy động các lực lượng đến động viên, đôn đốc các hộ dân di chuyển để bảo đảm an toàn, tổ chức bảo vệ tài sản và lo chỗ ở tạm cho hàng nghìn người dân nơi đây.
Việc hàng chục nghìn hộ dân phải sống khổ sở, thiếu tiện nghi trong các tòa chung cư cũ là một thực tế. Thế nhưng, việc triển khai các dự án cải tạo, xây dựng lại các chung cư cũ lại gặp không ít khó khăn, vướng mắc, không ít nhà đầu tư tham gia vào lĩnh vực này nhưng sau đó đã "một đi không trở lại", khiến không ít dự án lâm vào tình trạng bế tắc. Công tác cải tạo chung cư cũ ở những thành phố lớn được ví như bài toán khó không tìm được lời giải.
(Còn nữa)
* Gỡ khó trong cải tạo chung cư cũ (Kỳ 2)
