Chúng tôi về Giồng Riềng, một huyện có phong trào chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi rất mạnh ở tỉnh Kiên Giang. Vùng đất này được hưởng nguồn nước ngọt từ sông Hậu nên quanh năm cây trồng tốt tươi, vật nuôi chóng lớn. Hai năm trước, khi mà thời điểm con cá rô đầu vuông 'lên ngôi' ở miệt Hậu Giang thì ở Giồng Riềng nhiều hộ dân cũng trúng lớn. Và cũng không nằm ngoài tình cảnh chung, hiện nay khi mà nhiều nhà nông trong vùng đang gặp khó khăn vì giá cá rô đầu vuông xuống mạnh, thì tại Giồng Riềng những nông dân đầu tư nuôi loài cá này mặt mày cũng méo xẹo vì cá trong ao ngày một lớn, ăn ngày một nhiều mà giá cá thì cứ ngày một sụt giảm. Ông Phạm Minh Chiến, ấp Hiệp Hòa, xã Hòa Lợi nói: 'Cách đây sáu tháng, cá rô đầu vuông loại 10 con/kg giá 32 nghìn đồng/kg, nhưng từ đó đến nay không hiểu sao giá cứ sụt dần, sụt dần, giờ chỉ còn 19 nghìn đồng/kg'. Thời điểm cá 10 nghìn đồng/kg bán là thích hợp nhất nhưng vì giá rẻ, nên tôi đành 'cắn răng' nuôi đến lúc cá 5 con/kg, rồi 3 con/kg nhưng giá cũng chỉ 20 nghìn đồng/kg'. Ông Lê Tấn Lực ở ấp Hòa B thì than: 'Giá thức ăn cùng hàng loạt thứ khác đều tăng giá, chỉ riêng giá cá thương phẩm lại xuống. Hiện nay giá thành cho mỗi kg cá thương phẩm phải đến 25 nghìn đồng, nếu bán với giá 20 nghìn đồng/kg, tiền đâu trả nợ ngân hàng, đầu tư tái sản xuất'.
Do thương lái chỉ mua với giá 19-20 nghìn đồng/kg nên hầu hết người nuôi 'neo' cá lại chờ giá tăng. Một số hộ do kẹt tiền đành bán để trang trải tiền thức ăn và duy trì đàn cá. Trong khi đó, tiền đầu tư vào nuôi cá ngày một cao, người nuôi cá như ngồi trên lửa. Bà Phan Thị Phượng, ngụ xã Hòa Thuận, cho biết: Với 10 tấn cá, gia đình chỉ cho cá ăn cầm chừng, mỗi ngày cũng tiêu tốn một triệu đồng. Thời gian kéo dài chắc chúng tôi vỡ nợ. Thông tin từ Hội Nông dân huyện Giồng Riềng cho biết: Phong trào nuôi cá rô đầu vuông đã lan ra gần như khắp các xã trong huyện, điều này đồng nghĩa với việc vụ này tất cả các xã ở Giồng Riềng đều có nông dân bị thiệt hại vì con cá rô đầu vuông.
Nằm giáp ranh với huyện Giồng Riềng (Kiên Giang), tỉnh Hậu Giang được xem là thủ phủ của con cá rô đầu vuông. Ba năm trước, loại cá này được lão nông Nguyễn Văn Khải (Hai Khải), ở ấp 5, xã Vĩnh Thuận Tây, huyện Vị Thủy phát hiện với số lượng 70 con lẫn trong ao nuôi cá rô đồng. Sau khi thu hoạch ao cá, thấy có một số con cá rô có hình dáng lạ so với cá rô thường. Ðầu cá có hình hơi vuông, môi trề, bụng sệ, đuôi dài, vây dưới dày; thân cá dài có hai chấm đen ở gần đuôi và mang cá. Thế là ông Hai Khải tuyển những con lớn nhất trong đàn để nhân giống nuôi. Vụ đầu tiên, cá lớn rất nhanh, mới hơn ba tháng đã đạt trọng lượng 100-120 g/con, thu hoạch được 11 tấn cá thịt, bán giá 30 nghìn đồng/kg, lời hơn 180 triệu đồng. Do thấy đây là loài cá lạ, lại có nhiều ưu điểm nên ông Khải tiếp tục nhân giống bán cho những người hàng xóm cùng nuôi. Tiếng lành đồn xa, tại nhiều thời điểm cá giống nhân ra không đủ để bán. Nông dân tỉnh Hậu Giang và các tỉnh lân cận đổ xô tìm mua cá rô đầu vuông về nuôi, vì thế mà diện tích nuôi cá rô đầu vuông tăng gấp nhiều lần so với thời kỳ đầu. Có những thời điểm giá cá thương phẩm tại thị trường nông thôn lên đến 60 nghìn đồng/kg (cao hơn một số loài cá nuôi khác). Nhiều hộ nông dân ở Hậu Giang và một số tỉnh Tây Nam Bộ đã thoát nghèo thậm chí khá lên, giàu lên nhờ con cá rô đầu vuông. Nhiều nông dân đã thu tiền tỷ từ việc nhân giống cá bán cho người nuôi.
Nhưng đó là thời điểm trước đây, còn hiện tại chính ông Hai Khải cũng đang khổ vì con cá rô đầu vuông. 'Cá rô đầu vuông hiện tại còn rẻ hơn cá lòng tong khoảng vài nghìn đồng/kg. Giá cá hiện nay chỉ bằng một nửa so với năm trước và thấp hơn đến 13 nghìn đồng so với cách đây năm tháng. Trong khi đó, chi phí nuôi cá rô đầu vuông tăng nhiều hơn trước do giá thức ăn, phòng trừ dịch bệnh tăng cao'. Theo ông Hai Khải, khi giá cá giảm xuống ở mức thấp nhất cũng chính là thời điểm nông dân Hậu Giang thu hoạch cá, nên đa phần người dân phải chịu cảnh thua lỗ, thậm chí có hộ lỗ đến hàng chục triệu đồng. Chăn nuôi lỗ nên nhiều hộ dân ở thị xã Vị Thanh, Vị Thủy, Long Mỹ (Hậu Giang) sau khi bán cá xong đành phải treo ao, không dám thả nuôi vụ mới. Giá cá xuống thấp, người nuôi thua lỗ đã đành, nhưng vẫn tiêu thụ rất chậm do lượng cá tồn quá lớn.
Tại các tỉnh Vĩnh Long, Ðồng Tháp, Tiền Giang... khi mà con cá tra đi xuống thì diện tích nuôi cá rô đầu vuông bắt đầu tăng lên. Và nay khi mà giá con cá tra tăng trở lại, giá cá rô đầu vuông đi xuống thì người dân cũng đang ồ ạt xả bán cá rô đầu vuông để thả nuôi lại con cá tra. Ðây cũng là nguyên nhân khiến cho thị trường cá tại các tỉnh Tây Nam Bộ luôn bất ổn. Trước tình hình khó khăn về đầu ra cho con cá rô đầu vuông, một số nơi buộc phải đưa ra biện pháp tình thế để cùng người dân giải quyết khó khăn. UBND huyện Giồng Riềng đã chỉ đạo cho Phòng Công thương huyện khẩn trương liên hệ với các đối tác tìm đầu ra giúp cho nông dân vơi bớt khó khăn. Tuy nhiên, các thương lái cũng chỉ chấp nhận mua giá 20 nghìn đồng/kg, còn người nuôi cá thì tính toán, nếu giá cá dưới 25 nghìn đồng/kg, mỗi ha lỗ 10 triệu đồng.
Theo Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hậu Giang, từ khi phong trào nuôi cá rô đầu vuông vừa xuất hiện, cơ quan chuyên môn đã xác định cá rô đầu vuông chủ yếu tiêu thụ ở thị trường nội địa, vì vậy ngành nông nghiệp đã từng khuyến cáo nông dân không nên phát triển ồ ạt. Nhưng những rủi ro từ việc nuôi trồng ồ ạt một số cây trồng, vật nuôi trước đó và những lời khuyến cáo của cơ quan chuyên môn không được nông dân quan tâm nên từ vài chục ha ban đầu, diện tích thả nuôi cá rô đầu vuông ở tỉnh Hậu Giang đã tăng lên vài trăm ha. Lợi nhuận trước mắt của con cá rô đầu vuông đã khiến nhiều hộ dân không chút do dự, phá bỏ ruộng lúa để vét hầm, đào ao, chính quyền địa phương cũng không ngăn cản được.
Do nhiều người đổ xô nuôi trong khi chưa tìm được đầu ra ổn định làm cho cá rô đầu vuông bị rớt giá là chuyện đương nhiên. Chính vì vậy, để con cá rô đầu vuông phát triển ổn định, một mặt ngành nông nghiệp các tỉnh cần tiến hành ngay việc quy hoạch vùng nuôi cá rô đầu vuông phù hợp từ nguồn nước, điều kiện tự nhiên, nông dân có kinh nghiệm... Ðồng thời, phải khảo sát nhu cầu thị trường, tìm đầu ra ổn định để nông dân không phải lâm vào cảnh 'cung vượt cầu'. Mặt khác người nông dân cần tuân thủ các quy định của cơ quan chuyên môn, quy trình chăn nuôi, tránh chạy theo lợi nhuận trước mắt mà phá vỡ những nguyên lý cơ bản từ sản xuất đến thị trường tiêu thụ. Chuyện con cá rô đầu vuông rớt giá người nuôi lại rục rịch chuyển sang nuôi con cá khác cho thấy bài học về con cá rô đầu vuông chắc chắn sẽ còn lặp lại nếu việc phát triển mô hình kinh tế chỉ dừng lại ở việc nhân rộng, mà chưa đặt khâu tiêu thụ lên vị trí hàng đầu.
