Cho đến nay, qua những chứng tích còn lại, có thể coi đền Thiên Cổ là ngôi đền thờ thầy cô giáo, là nơi tôn vinh sự học cổ nhất ở Việt Nam. Ðền Thiên Cổ nằm trong một quần thể di tích: đình Hương Lan, lăng mộ ba đô sĩ thời Hùng Duệ Vương, và đền Thiên Cổ đã được UBND tỉnh Phú Thọ cấp bằng chứng nhận là Di tích lịch sử văn hóa. Ngôi đền cổ nằm dưới bóng hai cây táu cổ thụ, gốc to bốn, năm người ôm không xuể, có tuổi hàng nghìn năm. Ðiều thú vị với hai cây táu này là một cây cho hoa mầu vàng, một cây cho hoa mầu bạc. Phía trước ngôi đền là cánh đồng lúa xanh biếc, và trong gió như thoang thoảng mùi lúa nếp Hương Trầm, giống nếp mà xưa kia Lang Liêu sử dụng làm bánh chưng, bánh dày dâng lên Vua cha.
Dưới bóng cổ thụ, ông Nguyễn Hữu Yết - thủ từ đền Thiên Cổ, kể lại với tôi: "Hè năm 1978, do thiếu chất đốt, ban lãnh đạo hợp tác xã Ðộng Lực quyết định cho chặt hai cây táu làm củi nung gạch. Biết tin, các cụ già thôn Hương Lan báo nhau đồng lòng ra miếu. Cụ Nguyễn Hữu Bồng bảo: "Không được phá nơi thờ thầy giáo, cô giáo!". Và bấy giờ, nhiều người mới biết đây là nơi thờ thầy giáo Vũ Thê Lang, vốn quê ở Mộ Trạch, Hải Dương cùng vợ là Nguyễn Thị Thục, quê ở Ðông Ngàn, Kinh Bắc lên đây dạy học từ thời Hùng Vương thứ 18. Tương truyền hai thầy cô tạ thế cùng một giờ, một ngày 2-2 năm Quý Dậu (228 trước Công nguyên). Ðến nay, ngôi mộ của vợ chồng thầy Vũ Thê Lang và Nguyễn Thị Thục vẫn ở trong điện và chưa bị dịch chuyển lần nào".
Năm 1990 ngôi đền bị cháy, trong lúc cố cứu lại những vật thờ, người dân Hương Lan đã phát hiện ra cuốn ngọc phả của đền và cả sắc phong Vua ban. Dù bị cháy lẹm một phần, nhưng nội dung ghi chép trong đó thì không bị mất, đó là các tài liệu vô giá, cho chúng ta biết ngôi đền đã có từ xa xưa. Trong đền hiện còn lưu giữ một bản ngọc phả quý, được viết lần đầu vào năm Hồng Phúc thứ 2 (1573) đời Vua Lê Anh Tông. Bản ngọc phả do Ðông Các học sĩ Nguyễn Bính biên soạn. Ngọc phả ghi chép lại nguồn gốc của ngôi đền cổ: "Vào thời Hùng Duệ Vương, ở đất Mộ Trạch có vợ chồng Vũ Công, thuộc gia đình có học. Cha mẹ mất sớm, cảnh nhà sa sút, hai người lần tìm về đô thành Phong Châu, tới thôn Hương Lan mở lớp dạy học. Dân làng đã cấp cho họ ruộng đất để trả công dạy dỗ. Vợ chồng Vũ Công sinh hạ được một người con trai là Vũ Thê Lang. Lớn lên, Vũ Thê Lang tìm về người bạn cũ của bố là Nguyễn Công ở đất Ðông Ngàn - Kinh Bắc. Nguyễn Công đã gả cho Thê Lang người con gái yêu của mình là Nguyễn Thị Thục - một cô gái nết na, thạo nghề tơ tằm canh cửi. Khi cha chết, Vũ Thê Lang tiếp tục thay cha dạy học, Thục Nương giúp dân nghề nông tang, canh cửi. Tiếng lành đồn xa, nhờ học vấn cao và tận tụy với nghề, sống giản dị và mẫu mực nên ông giáo Vũ Thê Lang được Vua Hùng thứ 18 giao cho chăm nom việc học hành của hai Công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa".
Ông Ðỗ Văn Xuyền - nhà nghiên cứu đã có nhiều năm dày công tìm hiểu về thời Hùng Vương, giới thiệu với chúng tôi: "Hoành phi và câu đối trong đền Thiên Cổ có từ thời Tự Ðức năm thứ nhất (1848). Trong đền, ngoài ba lư hương cổ bằng gốm từ thời nhà Lý, nhà Lê, còn có một số đồ thờ bằng gỗ như ống hương, hai cây nến... Trên bàn thờ có tượng của thầy cô và hai thị nữ theo hầu, đó là Tiên Dung, Ngọc Hoa. Ngoài ra còn có một bức hoành phi nhỏ ghi "đền Thiên Cổ" và hai câu đối bằng gỗ mộc dài chừng một mét, đều viết bằng chữ Hán: Hùng Lĩnh trung chi thắng tích - Nam thiên chích khí linh từ. Nghĩa là: Ðền thiêng thờ người có chí khí mạnh mẽ, lớn lao của trời Nam".
Theo một cuộc điều tra của Pháp những năm 30 thế kỷ trước, về hệ thống đền, đình ở nước ta - tài liệu vẫn còn lưu trữ ở Viện Hán - Nôm, thì toàn miền bắc và miền trung có hơn 40 đền thờ các thầy cô giáo và những học trò mà tương truyền có từ thời Hùng Vương đến thời An Dương Vương. Chính từ các chứng tích của đền Thiên Cổ, các nhà nghiên cứu đã tìm được danh sách một số thầy giáo tương truyền từ thời Hùng Vương. Các chứng tích này cho rằng các thầy giáo là những người đã có công đào tạo hiền tài cho các Vua Hùng như: thầy Lý Ðường Hiên, thời Hùng Vương thứ 6, dạy ở Yên Vĩ, huyện Hoài Nam, phủ Ứng Thiên, đạo Sơn Nam (nay là Ứng Hòa, Hà Nội); thầy Lỗ Công, thời Hùng Vương thứ 9, là cháu ngoại Vua Hùng Ðịnh Vương, dạy ở kinh thành Văn Lang... Ðến nay, vẫn còn đền thờ của các thầy giáo và học trò của họ ở nhiều nơi trên miền bắc nước ta, như đền thờ thầy Hải Ðường tiên sinh ở huyện Ðông Yên, phủ Khoái Châu; đền thờ Trương Sơn Nhạc - học trò thầy Lỗ Ðường tiên sinh, ở huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh... Thậm chí cả những vùng đất xa xôi, hiểm trở như ở Quỳnh Nhai, Sơn La, cũng có đền thờ thầy giáo và những học trò rạng danh vào thời xa xưa đó. Dẫu có phải ngụy trang để bảo vệ khỏi sự phá hoại của giặc ngoại xâm, thì những ngôi đền, các chứng tích quý báu ấy đã khẳng định ông cha ta trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng đều hết sức coi trọng và đề cao nền học của nước nhà, và vì thế luôn hết lòng bảo vệ những giá trị văn hóa của dân tộc cho muôn đời con cháu.
Tại đền Thiên Cổ, ngày 30-3-2009, đã diễn ra một sự kiện quan trọng là lễ khánh thành Thần Quy bằng đá nguyên khối, nặng bốn tấn, mô phỏng Thần Quy xưa Vua Hùng tặng Vua Nghiêu con rùa nghìn năm tuổi, trên mai có khắc chữ Việt cổ, chép việc từ thời khai thiên lập địa trở đi để giữ hòa hiếu. Sự kiện này đã được chép trong Ngọc phả đền: "Tứ Lạc Long Quân chi tử" đời Trần Thái Tông, tại xã Bàn Giản, huyện Lập Thạch, Vĩnh Phúc. Trong các sách Thông giám cương mục của Chu Hy, Tân lĩnh Nam chích quái của Vũ Quỳnh... đều có nội dung: "Kể từ trời Nam mở vận, dòng họ đầu tiên trong nước là Hồng Bàng, bậc quân Vương thụ mệnh trời đầu tiên là Kinh Dương Vương - là hậu duệ của Thần Nông. Kinh Dương Vương vốn được cha là Ðế Minh phong Vương làm chủ Nam Việt kết duyên cùng Long nữ Hồng Ðăng Ngàn, con gái Ðộng Ðình Quân, sinh ra Lạc Long Quân, húy là Sùng Lãm. Lạc Long Quân lấy con gái Ðế Lai là nàng Âu Cơ, sinh ra trăm con từ một bọc trứng, ấy là thủy tổ của Bách Việt vậy".
Ðền Thiên Cổ là ngôi đền thờ thầy, cô giáo cổ nhất ở Việt Nam, là một minh chứng hùng hồn cho truyền thống giáo dục của dân tộc ta, một dân tộc đã có mấy nghìn năm tuổi đời và đồng thời cũng đã có mấy nghìn năm văn hiến. Qua bao nhiêu thăng trầm của lịch sử, ngày nay đền Thiên Cổ trở thành điểm đến của các em học sinh, sinh viên và những người yêu kính cội nguồn dân tộc, gắn bó với nền học của nước nhà. Họ đến đây để tưởng nhớ công ơn của người xưa, nhớ về những người thầy để nhắc nhở nhau về sự học hành cho bản thân mình, học hành để đóng góp với dân, với nước. Không những thế, đền Thiên Cổ còn là điểm đến của nhiều nhà nghiên cứu, của du khách trong và ngoài nước. Và khi đến đây, mọi người đều vô cùng khâm phục truyền thống văn hóa, truyền thống hiếu học của dân tộc ta từ thời dựng nước. Chính vì thế, đối với mỗi người Việt Nam, khi đến đền Thiên Cổ như lại được thấm nhuần thêm đạo lý mà từ ngàn xưa tổ tiên đã tạo dựng nên và truyền lại, đó là "uống nước nhớ nguồn" và "tôn sư trọng đạo".
