Công nghệ đập xà-lan là sản phẩm khoa học của Ban chiến lược và phát triển công nghệ - Viện khoa học thuỷ lợi nhằm phục vụ chuyển đổi cơ cấu sản xuất nông nghiệp ở các tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long.
Ưu điểm nổi bật của loại đập này là có thể di chuyển đến vị trí khác khi có yêu cầu chuyển đổi cơ cấu sản xuất và các ưu điểm khác như: kết cấu bền vững, vận hành đơn giản, thi công nhanh, không cần giải phóng mặt bằng, giá thành rẻ và bảo vệ tốt môi trường sinh thái tự nhiên.
Vật liệu chế tạo xà-lan là vật liệu xây dựng thông dụng như bê-tông cốt thép, thép, composite. Đáy và trụ pin dạng hộp với kết cấu bản sườn và khung chịu lực tối ưu. Hộp đáy xà-lan được chia làm nhiều khoang hầm. Mỗi công trình có thể bao gồm một xà-lan với khẩu độ của van từ 4-30m hay nhiều xà-lan liên kết với nhau bằng kết cấu kín nước tuỳ theo chiều rộng của sông. Cửa van sử dụng trong công trình có thể là cửa Clape, cửa van cung, cửa van cao su, cửa tự động, cửa phẳng...
Việc chế tạo được thực hiện trong hố đúc sẵn tại một vị trí thuận lợi để không cần giải phóng mặt bằng, lắp đặt của van và thiết bị vận hành cho công trình, cho nước vào hố đúc và làm nổi đập để di chuyển đến vị trí lắp đặt công trình. Khi thi công lắp dựng, hố móng công trình được đào bằng tàu hút bùn và làm phẳng bằng máy chuyên dụng, dùng tàu kéo lai dắt đập xà-lan từ nơi chế tạo đến vị trí công trình, di chuyển đập xà-lan vào vị trí đã xác định. Sau đó, bơm nước vào các khoang hầm để đánh chìm đập và cuối cùng đắp đất mang cống, lát bảo vệ mái thượng hạ lưu công trình.
Mức đầu tư theo công nghệ truyền thống khoảng 800 triệu đồng/m cống thì với công nghệ đập xà-lan là 250 triệu đồng/m. Ví dụ đập Phước Long (Bạc Liêu) nếu xây dựng theo công nghệ truyền thống thì phải chi tới gần 8 tỷ trong khi ứng dụng công nghệ đập xà-lan chỉ hết 2,3 tỷ đồng. Ước tính toàn bộ vùng ĐBSCL, trước mắt cần xây dựng khoảng 500 cống, nếu xây dựng theo công nghệ truyền thống thì phải đầu tư đến 4.000 tỷ đồng, trong khi ứng dụng theo công nghệ đập xà-lan thì chỉ hết 1.250 tỷ đồng.
Khả năng di chuyển của công trình trong trường hợp thay đổi vị trí tuyến do yêu cầu chuyển đổi sản xuất không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn làm lợi kinh tế rất nhiều do sử dụng lại kết cấu công trình và không mất chi phí phá dỡ.
Đảm bảo kịp thời việc tưới tiêu phục vụ sản xuất nông nghiệp, tăng năng suất mùa màng. Đồng thời thay thế được đập tạm bằng đất vừa lạc hậu vừa lãng phí vừa ô nhiễm môi trường (mà chỉ trong 10 năm thì kinh phí bỏ ra đắp đập tạm bằng xây dựng một đập xà-lan).
Đập xà-lan được thi công lắp đặt ngay trên lòng sông vì thế không phải đền bù giải phóng mặt bằng, di dời nhà cửa để xây dựng công trình như công nghệ truyền thống. Nó đáp ứng được nhu cầu phát triển kinh tế của khu vực chịu ảnh hưởng thủy triều để nâng cao đời sống nhân dân, góp phần ổn định tình hình xã hội ở vùng ven biển. Đặc biệt công nghệ đập xà-lan mang lại hiệu quả cao hơn trong xây dựng cho những vùng giao thông kém phát triển, vận chuyển nguyên vật liệu khó khăn, điều kiện tự nhiên phức tạp như vùng sâu, vùng xa bán đảo Cà Mau.
Tính năng di động của đập xà-lan đáp ứng được yêu cầu quy hoạch mở, phát triển kinh tế trong tương lai góp phần vào công cuộc hiện đại hoá nông nghiệp và nông thôn. Công nghệ đập xà-lan gần như không làm thay đổi cảnh quan môi trường tự nhiên (không phải làm mặt bằng và dẫn dòng thi công...). Do mở rộng khẩu độ nên thuận lợi cho giao thông thuỷ tăng khả năng tiêu thoát lũ và bảo vệ môi trường cho khu vực tốt hơn so với đập tạm và cống truyền thống.
Trước đây, do đắp đập tạm bằng đất không điều tiết được dòng chảy nên nguồn nước trong các kênh rạch lưu cữu gây ô nhiễm trong mùa khô, đến khi lũ về lại phải dỡ bỏ, vật liệu đất đắp một phần bỏ lên hai bên bờ, một phần hoà vào trong nước rất bẩn. Đập xà-lan có khả năng điều tiết bằng cửa van nên đã giải quyết được vấn đề ô nhiễm môi trường này.
Do sử dụng khả năng chịu lực của nền tự nhiên để xây dựng công trình nên không phải xử lý nền đất yếu mà vẫn tối ưu hoá được kết cấu, tiết kiệm nguyên vật liệu. Công trình mang tính kiên cố bền vững, quản lý vận hành dễ dàng. Đập xà-lan di động có thể chế tạo lắp đặt theo tính chất công nghiệp.
Khả năng di chuyển và điều tiết bằng cửa van của đập xà-lan đã tạo nên một giải pháp công trình sử dụng hợp lý tài nguyên nước phục vụ sản xuất trồng lúa nhưng cũng có thể dễ dàng chuyển đổi phục vụ nuôi trồng thuỷ sản.
Công nghệ đập xà-lan di động gỡ được bế tắc về mặt xây dựng công trình thuỷ lợi ở vùng ven biển có chuyển đổi cơ cấu sản xuất tôm-lúa phục vụ cho phát triển kinh tế - xã hội ở các tỉnh ĐBSCL. Do những ưu điểm đó, đập xà-lan di động có ý nghĩa chiến lược là đã mở ra một công nghệ mới cho sự nghiệp xây dựng công trình ngăn sông vùng ven biển.
