Cây quế với người Dao xã Viễn Sơn

Hôm nay, gia đình Bàn Thừa An, bản Khe Dứa, xã Viễn Sơn (Văn Yên, Yên Bái) mổ lợn, gà, làm xôi dâng lễ, mời thầy mo đến cúng Cầu mùa. Con lợn nuôi gần hai năm, ngót 50 kg làm sạch sẽ chia làm năm mảnh đặt dưới bàn thờ tổ tiên; chú gà trống nghếch mào bên bàn lễ với các vật thờ linh thiêng, quyện mùi hương thơm trong tiếng nhạc sinh tiền là sự thành kính của chủ nhà. Và kia, những hạt giống: ngô, đỗ, vừng, dưa, quế, cải nương, gừng củ, cùng cum lúa nương... được thầy mo làm phép xin với thần linh, ông bà, tổ tiên, cầu cho một mùa tới thêm mưa thuận, gió hòa, mùa màng tốt tươi.

Không riêng gì nhà Bàn Thừa An, ở xã Viễn Sơn này có rất nhiều nhà được coi là tỷ phú, bởi mỗi khi nhà có việc cưới, đám ma, cho con đi làm... gọi người bán đồi quế là trở thành triệu phú. Tháng trước, Lý Liên Hín ở Khe Lợ được ông nội là Lý Văn Phúc cho đồi quế có tuổi hơn 40 năm, chỉ bán một cây thu về 50 triệu đồng, tương đương hơn một cây vàng, được coi là kỷ lục về giá trị của một cây quế trong vài năm gần đây. Những chuyện ấy không có gì lạ vì ai đã đến Viễn Sơn đều thấy ngút tầm mắt chỉ quế và quế, lớp lớp đồi nọ nối đồi kia là một mầu xanh bất tận, hương quế phảng phất trong không gian rộng, đó đây thấp thoáng những ngôi nhà gỗ của người Dao đỏ dưới tán quế. Cả xã chỉ có gần 80 ha đất ruộng lúa, phần lớn là ruộng "đầu hươu, mõm nai" năng suất không cao. Nguồn nuôi sống gần 3.000 khẩu ở 11 bản trong xã chủ yếu trông vào các đồi quế mấy nghìn ha, với giá quế vỏ loại A là 100 nghìn đồng/kg, những cây có tuổi hơn 30 năm thì cầm chắc vài chục triệu đồng/cây mỗi khi thương lái đến bóc. Nhiều hộ người Dao trong xã có từ 30 ha quế trở lên như: Triệu Tiến Bảo, Bàn Hữu Đồng, Nguyễn Kim Hín... thật sự trở thành tỷ phú giữa miền sơn cước. Vậy nên, giữa trung tâm xã những ngôi nhà hai tầng, ba tầng rộng thêng thang mọc lên ngày càng nhiều...

Bên chén rượu men lá nồng ấm, cụ Bàn Phú Hín đưa tay chỉ đồi quế trước nhà và nhớ lại thời trai trẻ hơn 60 năm về trước. Hồi ấy người Dao đỏ Viễn Sơn bắt đầu lấy cây quế làm cây trồng chính. Ban đầu là phát rừng rồi đốt lấy đất trồng lúa nương, đến sau Tết thì đưa cây quế trồng vào diện tích vừa thu hoạch lúa nương ấy. Cứ như vậy, đến những năm 1960 thì Viễn Sơn có hai HTX nổi tiếng là Công Tâm và Cộng Lực chuyên làm quế, trong đó sáu bản người Dao thuộc HTX Cộng Lực được Nhà nước tặng danh hiệu Anh hùng Lao động về thành tích phát triển cây quế. Năm 1970, xã Viễn Sơn lại phát động phong trào "Đồi quế nhớ ơn Bác Hồ", để đến bây giờ thì toàn bộ đất rừng ở xã đều phủ kín cây quế và được chính quyền cấp sổ đỏ nên không có tình trạng tranh chấp đất rừng. Đồng thời, do bà con có ý thức bảo vệ rừng tốt, nhiều năm không xảy ra cháy rừng. Cụ Hín bảo: "Trước đây trong cưới thì thách hỏi bạc trắng, lợn béo, gà thiến; nay thay đổi bằng cách con cưới vợ, gả chồng ra ở riêng thì gia đình hai bên cho đồi quế làm của hồi môn. Nghĩa là, sau cưới bên nhà gái dẫn con rể, con gái lên chỉ cắm mốc giới cho một vạt đồi quế có cả loại lớn, bé; nên có khi vài năm sau khi có con cái rồi mới dẫn nhau về bóc quế bên nhà vợ là bình thường. Cái hay nữa là bây giờ cây quế chẳng bỏ đi thứ gì! Vỏ đủ tiêu chuẩn thì xuất khẩu, lá cành nhỏ thì có tư thương mua để chế biến tinh dầu quế với giá hai nghìn đồng/kg. Thân bóc rồi có "vanh" cỡ 30 cm bán được ba triệu đồng/khối; loại bé bán được một triệu đồng/khối để làm cây chống cốt pha. Các thân to nữa thì được thương lái mua về chế tác thành lục bình bán cả chục triệu đồng/bộ, bởi thế có gọi cây quế là cây vàng cũng đáng lắm".

Gặp chị Trần Thị Vân Anh, Trưởng Phòng thu mua Công ty TNHH hương gia vị Sơn Hà, có địa chỉ ở Từ Sơn (Bắc Ninh) đang triển khai thu mua quế vỏ tại xã Viễn Sơn, chị cho biết: "Công ty em có 500 công nhân, mỗi năm làm 2.500 tấn hàng xuất khẩu, chủ yếu là thị trường cao cấp như: Nhật Bản, Mỹ, châu Âu... Ở đây, giá mua loại quế để xuất sang Đài Loan (Trung Quốc) tới 400 nghìn đồng/kg, nhưng yêu cầu sản phẩm phải dày, lượng tinh dầu cao, thường là quế có 30 năm tuổi trở lên. Còn các loại quế vỏ khác thì giá mua theo thị trường, hằng năm cũng chuyển về Văn Yên cả trăm tỷ đồng trả tiền hàng cho đồng bào. Ngoài công ty em còn có gần chục đơn vị khác vào đây thu mua lá, tinh dầu, quế vỏ...ngay tại chân đồi cho đồng bào, do vậy không có chuyện ép giá hoặc gây khó dễ trong thu mua hàng".

Theo báo cáo của UBND huyện Văn Yên, toàn huyện hiện có hơn 23 nghìn ha quế tập trung ở tám xã. Năm 2015 đã xuất bán hơn 7.000 tấn quế vỏ; hơn 55 nghìn tấn gỗ và lá cành quế nhỏ; thu về 395 tỷ đồng. Để bảo tồn, phát huy giá trị cây quế, huyện đã chọn 90 cây quế tiêu chuẩn làm giống gen quý. Riêng xã Viễn Sơn đã chọn 30 cây quế chuyên lấy hạt nhân giống; quy hoạch bốn ha quế có tuổi hơn 20 năm làm điểm tham quan. Hiện các tua du lịch cộng đồng kết hợp với tắm thuốc người Dao và thưởng thức các món ẩm thực đặc trưng như: thịt chua, gà đen, lợn cắp nách, xôi ngũ sắc...đã bước đầu được Viễn Sơn chú trọng phát triển.