Buôn cổ bên dòng Sê-rê-pốc có nguy cơ "biến mất"

Thế nhưng, thời gian qua, do gặp những khó khăn trong công tác bảo tồn, tôn tạo, nhất là thiếu kinh phí, khiến không gian buôn cổ bị phá vỡ; các ngôi nhà dài, bến nước, giếng cổ... đã và đang bị xuống cấp nghiêm trọng. Nếu các cấp, các ngành chức năng của tỉnh không có biện pháp bảo tồn kịp thời thì những giá trị văn hóa đặc sắc trong buôn cổ có nguy cơ bị "xóa sổ" trong nay mai.

Tự hào và hoài niệm

Trở lại thăm buôn Buôr lần này, điều đọng lại lớn nhất trong chúng tôi niềm tự hào về buôn làng mình của người dân nơi đây. Già làng Y Rắk đã gắn bó với buôn Buôr gần cả đời người nhưng vẫn không biết buôn được thành lập từ lúc nào, mà ông cũng chỉ nghe kể lại rằng: Cách đây đã mấy trăm mùa rẫy, cụ Aya HGân từ xã Hòa Xuân nay thuộc TP Buôn Ma Thuột, tỉnh Ðác Lắc vượt sông Sê-rê-pốc sang bờ nam lập nên ngôi làng lấy tên buôn Buôr. Người dân buôn Buôr dựa vào nguồn nước mát lành và các loại tôm, cua, cá trên dòng sông Sê-rê-pốc mà sinh sống và phát triển cho đến ngày nay. Trong buôn hiện vẫn còn lưu giữ được bến nước, giếng cổ, nhà dài, ghế Kpal và nhiều bộ chiêng, ché, các dụng cụ sinh hoạt cổ... thể hiện một thời giàu có, sung túc của người Ê Ðê bên dòng sông chảy ngược này.

Bí thư Chi bộ buôn Buôr Y Jút dẫn chúng tôi đi thăm buôn cổ, nhưng ấn tượng nhất vẫn là các ngôi nhà dài truyền thống của đồng bào dân tộc Ê Ðê còn nguyên vẹn, ít buôn làng nào ở Tây Nguyên có được. Bí thư Y Jút cho biết: Toàn buôn hiện có 169 hộ với hơn 1.000 nhân khẩu, chủ yếu là dân tộc Ê Ðê sinh sống. Ðến nay, cả buôn còn lưu giữ được 15 ngôi nhà dài truyền thống, trong đó có những nhà dài đã hơn 100 năm tuổi, được kế thừa qua bốn, năm đời con cháu. Lâu đời nhất phải kể đến nhà của các cụ Y Ngăm, Y Săm, Y Lui, có chiều dài gần 100 m với hơn 100 năm tuổi.

Chỉ tay vào hai dãy cột tròn to, đen bóng, ngôi nhà dài của cụ Y Săm đang được con cháu giữ gìn, già làng Y Rắk giải thích: "Xưa kia, những ngôi nhà dài này là nơi chung sống của ba, bốn thế hệ trong gia đình. Ðể làm một ngôi nhà dài này, chủ nhân của nó phải mất nhiều năm trời vào rừng tìm chặt những cây gỗ cà chít to, đẹp rồi dùng voi kéo về đẽo, đục làm hai hàng cột chính của ngôi nhà, mỗi cây có đường kính hơn nửa mét; còn xà nhà được làm từ những cây bằng lăng dài 40 đến 50 m, thẳng tuốt". Chỉ có dân tộc Ê Ðê mới có nhà dài và là biểu tượng, niềm tự hào của người Tây Nguyên, nhưng đến nay chỉ có buôn Buôr mới bảo tồn được nguyên vẹn các nhà dài truyền thống. Bên cạnh đó, buôn Buôr cũng luôn đứng đầu về số lượng chiêng cổ, ché cổ, bát đồng, khung dệt... so với các buôn làng khác. Những năm trước đây, cả buôn còn lưu giữ được gần 50 bộ cồng chiêng cổ hàng trăm năm tuổi và nhiều nghi lễ truyền thống của đồng bào Ê Ðê, như lễ cúng nhà mới, lễ cúng bến nước, lễ rước Kpal, lễ cúng lúa mới... Chính vì vậy, không chỉ người dân ở buôn Buôr mà đồng bào dân tộc Ê Ðê ở Tây Nguyên đều rất tự hào về buôn Buôr. Mỗi khi có khách phương xa đến chơi hay muốn tìm lại những nét văn hóa truyền thống của dân tộc mình, họ lại tìm đến buôn Buôr. Ông Y Par Êban, Buôn trưởng buôn Buôr cho biết: "Du khách trong và ngoài nước mỗi lần đến thăm buôn Buôr, họ rất thích và say mê với những ngôi nhà dài còn nguyên vẹn, bởi đây không chỉ là không gian sống mà còn là linh hồn, bản sắc của đồng bào Tây Nguyên được gìn giữ cho đến ngày nay".

Buôn cổ trước nguy cơ "xóa sổ"

Kiến trúc buôn Buôr cổ bị phá vỡ khi các ngôi nhà kiên cố xuất hiện ngày càng nhiều bên cạnh nhà dài truyền thống.

Với những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể đặc sắc còn lưu giữ được đến ngày nay cho nên đầu năm 2005, Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) phối hợp Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VH, TT và DL) Ðác Nông tiến hành khảo sát, lập dự án bảo tồn buôn Buôr cổ. Ðến năm 2007, Bộ VH, TT và DL đã phê duyệt dự án cấp kinh phí với số vốn đầu tư hơn năm tỷ đồng và giao Sở VH, TT và DL Ðác Nông làm chủ đầu tư. Giám đốc Sở VH, TT và DL Ðác Nông Tô Ðình Tuấn cho biết: Mục tiêu của dự án là quy hoạch buôn Buôr thành điểm du lịch sinh thái, văn hóa, không chỉ riêng của Ðác Nông mà cho cả khu vực Tây Nguyên. Ðầu năm 2008, Bộ VH, TT và DL đã chuyển số kinh phí hơn 3,5 tỷ đồng cho chủ đầu tư để thực hiện một số hạng mục của dự án. Sau gần ba năm triển khai, chủ đầu tư đã xây dựng được một nhà văn hóa cộng đồng và sân bãi, một con đường vào buôn dài khoảng 300 m; khôi phục, duy tu, tôn tạo được ba nhà dài, một bến nước và giếng cổ... Tuy nhiên, đến cuối năm 2010, do gặp khó khăn về kinh phí nên Bộ VH, TT và DL đã ngừng không cấp số vốn còn lại cho chủ đầu tư tiếp tục hoàn thành dự án, buộc các hạng mục còn lại của dự án phải tạm dừng. Từ đó đến nay, các hạng mục chưa được đầu tư duy tu, tôn tạo cho nên ngày càng xuống cấp, hư hỏng trầm trọng.

Bây giờ đến thăm buôn Buôr, nhiều người không khỏi lo ngại trước sự xuống cấp, biến dạng và "chảy máu" cồng chiêng, ché cổ ở buôn cổ này. Bí thư Ðảng ủy xã Tâm Thắng Cao Ðắc Chí cho biết: "Hiện nay, không gian buôn cổ đã hoàn toàn bị phá vỡ. Bởi hầu hết các hộ dân sinh sống trong những ngôi nhà cổ đều rất bức xúc về chỗ ở. Nhiều gia đình cả mấy thế hệ cùng chung sống rất chật chội, điều kiện sinh hoạt khó khăn. Vì vậy, khi con cái họ lập gia đình đều muốn tách hộ ra ở riêng để thuận lợi trong sinh hoạt, sản xuất nên xây dựng những ngôi nhà bằng xi-măng, sắt thép kiên cố với kiến trúc hiện đại ngay bên cạnh các nhà dài". Một khảo sát mới đây của Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Cư Giút cho thấy, hầu hết các ngôi nhà dài hàng trăm năm tuổi đã bị hư hỏng, mục nát. Nhà dài của ông Ma Soái đã hơn 100 năm tuổi chỉ một vài cơn mưa to, gió lớn đầu mùa đã làm sụp sàn nhà. Nhà cụ Y Lui đã bị sụp hoàn toàn nền móng, để bảo đảm an toàn cho gia đình, các con cháu của cụ đã thay hẳn các trụ gỗ bằng những trụ bê-tông cốt thép kiên cố. Thời gian gần đây, có nhiều tư thương từ các nơi đến buôn Buôr để săn tìm nhà dài, chiêng, ché cổ. Do cuộc sống khó khăn, một số người dân ở buôn Buôr đành phải bán nhà dài cùng nhiều vật dụng có giá trị khác, như cồng, chiêng, ché cổ, bát đồng, Kpal, nỏ, khung dệt...

Ngồi nhìn những ngôi nhà dài hơn 100 năm tuổi của buôn cổ đang xuống cấp, hư hỏng nặng nề, già làng Y Rắk buồn rầu chia sẻ: "Già đã đi khắp các buôn làng ở Tây Nguyên rồi, nhưng không nơi nào còn lưu giữ được những nhà dài như ở buôn Buôr này. Bà con trong buôn, nhất là lớp trẻ, do cuộc sống thay đổi nên họ cũng không thích ở nhà dài nữa. Biết Nhà nước có dự án bảo tồn buôn cổ này, già cũng như những người lớn tuổi trong buôn mừng lắm. Nhưng vui bao nhiêu thì nay thất vọng bấy nhiêu, vì dự án đang được triển khai nửa chừng thì ngừng hẳn cho đến nay, chẳng bao lâu nữa các nhà dài này sụp đổ là mất hết". Không chỉ lo lắng về sự xuống cấp, hư hỏng của các nhà dài và mất dần các bộ chiêng, ché, các dụng cụ sinh hoạt cổ, sự mai một các lễ hội truyền thống của dân tộc Ê Ðê nơi đây, mà buôn cổ này còn có nguy cơ biến mất khi công trình thủy điện Hòa Phú nằm ở hạ lưu sông Sê-rê-pốc chặn dòng phục vụ phát điện. Dẫn chúng tôi đi thăm bến nước nằm bên dòng sông Sê-rê-pốc hiền hòa, giếng cổ nằm ngay giữa buôn đã được đầu tư tôn tạo, Bí thư chi bộ buôn Buôr Y Jút lo lắng cho biết: "Khi đập thủy điện Hòa Phú chặn dòng thì một phần ba diện tích của buôn Buôr bị ngập chìm trong nước, kể cả bến nước, giếng cổ. Ðiều này đang trở thành hiện thực khi gần một năm nay, các ngành chức năng ở địa phương đã tiến hành đo đếm diện tích đất, nhà cửa, cây trồng bị ảnh hưởng bởi hồ thủy điện để đền bù cho người dân".

Nhà dài truyền thống của dân tộc Ê Đê ở buôn Buôr, xã Tân Thắng, huyện Cư Giút đang xuống cấp nghiêm trọng.

Với những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể còn lưu giữ được cho đến ngày nay, có thể nói buôn Buôr như một "bảo tàng" lưu giữ những nét văn hóa đặc sắc của dân tộc Ê Ðê còn sót lại trên vùng đất Tây Nguyên hùng vĩ này. Tuy nhiên, trước sự xuống cấp, hư hỏng nghiêm trọng cũng như sự đe dọa từ các công trình thủy điện trên dòng sông Sê-rê-pốc, nếu các cấp chính quyền và ngành Văn hóa không có giải pháp bảo tồn, duy tu kịp thời thì buôn cổ này có nguy cơ bị "xóa sổ" trong nay mai.