PGS, TS Nguyễn Hồng Phương, Phó Giám đốc trung tâm Báo tin động đất và cảnh báo sóng thần, Viện Vật lý địa cầu cho biết:
Động đất xảy ra ngẫu nhiên, sự tăng tần suất và độ lớn không phải là điều bất thường ở bất kỳ nơi nào trên thế giới. Trên bất kỳ khu vực nào có đứt gãy hoạt động thường là có động đất. Nếu đứt gãy đó là xuyên lục địa thì phát sinh động đất cực mạnh, được gọi là vành đai lửa. Trên bề mặt trái đất có những đứt gãy dài hàng chục nghìn km, giống như Sumatra, Toku . Việt Nam nằm ngoài vành đai lửa do vỏ trái đất tương đối lành lặn, không bị nứt nẻ nhiều như Indonesia, Philippines, Nhật Bản. Tuy nhiên, vẫn tồn tại các vết nứt ở trên các đứt gãy nhỏ hơn, nông hơn. Ở Việt Nam có nhiều đới đứt gãy tồn tại và có khả năng gây ra động đất, đặc biệt ở miền bắc, miền trung ít hơn, miền nam càng ít. Ở Việt Nam, động đất thường xảy ra theo quy luật rất rõ ràng là thường phát sinh trên những đứt gãy đã biết.
- Trong mấy năm gần đây liên tục có những trận động đất xung quanh các khu vực hồ đúng không, thưa TS Nguyễn Hồng Phương?
- Đúng là như vậy, nhưng theo ghi nhận đây thường là động đất nhỏ và nông, xảy ra ở miền trung. Đặc biệt là xung quanh Bắc Trà My, do hoạt động tích nước của thủy điện sông Tranh 2. Sau khi thủy điện vận hành một vài năm, động đất thường xảy ra xung quanh khu vực hồ chứa. Từ 2005-2008, chuỗi động đất xảy ra ở ngoài khơi Vũng Tàu, nhỏ và trung bình, do đới đứt gãy kinh tuyến 109 độ. Trên miền bắc, động đất nhỏ, từ 2-3 độ thường xảy ra ở các đới đứt gãy như sông Mã (Tây Bắc), sông Cả (gần Nghệ An).
Viện Vật lý địa cầu đã triển khai mạng lưới quan trắc quốc gia, từ 2005 đến nay, ghi nhận động đất đều xảy ra theo đúng các đới đứt gãy trên.
- Liên quan đến động đất sông Tranh, các nhà khoa học đã khẳng định đó là động đất kích thích, sẽ giảm dần theo thời gian. Tuy nhiên, thực tế chỉ giảm cường độ nhưng gia tăng tần suất, có đáng lo ngại không thưa TS?
- Như vậy vẫn là bình thường. Thời gian động đất kích thích kéo dài theo từng quốc gia, có nơi bốn đến năm năm, có nơi cả chục năm. Những năm 2011-2012 là người dân hoảng hốt nhất, sang 2013 là giảm đi. Tần suất có tăng hay giảm không quan trọng, chủ yếu là độ lớn đã giảm. Như vậy là phù hợp với quy luật đã dự báo từ trước.
- Những trận động đất gần đây đều có độ lớn khá nhỏ, tuy nhiên độ sâu chấn tiêu lại nông nên người dân cảm nhận rõ các rung chấn kèm theo tiếng nổ?
- Khi một trận động đất xảy ra có hai thước đo tác động: một là độ lớn, hai là rung động trên bề mặt. Nếu động đất có độ sâu chấn tiêu nông thì thường kèm theo tiếng nổ do giải phóng năng lượng, dịch chuyển đất đá. Nghe tiếng nổ thì người dân thường hoảng loạn, sợ hãi tuy nhiên khó có khả năng gây thiệt hại. Ở vùng Bắc Trà My, do ảnh hưởng của việc tích nước, không chỉ có những đứt gãy sâu, dài hoạt động, mà còn kích hoạt cả những đứt gãy ở vị trí nông.
- Từ đầu năm cũng liên tiếp xuất hiện động đất tại Sơn La, liệu có gây nguy hại gì cho thủy điện Sơn La?
- Sơn La là vùng có động đất tương đối mạnh. Chúng ta đã ghi nhận trận 6,8 độ richter tại Tuần Giáo năm 1983, tương đương độ lớn động đất ở Kobe, làm chết 4.400 người. Đứt gãy Tuần Giáo, đứt gãy Điện Biên – Lai Châu nằm trong khu vực Tây Bắc, có khả năng phát sinh động đất mạnh. Khi xây dựng thủy điện tại các vị trí ấy, người thiết kế phải tính đến khả năng kháng chấn.
- TS có thể cho biết, khả năng động đất cực đại ở Việt Nam?
- Chúng ta đã có bản đồ phân vùng động đất. Vùng có động đất mạnh nhất nằm ở khu vực Tây Bắc. Các nhà khoa học đã dùng mô hình xác suất thống kê để ước lượng khả năng động đất cực đại, có thể lên tới 7 độ tại vùng Tây Bắc.
- Động đất trên biển thường dẫn đến nguy cơ xuất hiện sóng thần. Trên vùng biển và thềm lục địa của Việt Nam, khu vực nào có nguy cơ xuất hiện động đất?
- Trên thềm lục địa Việt Nam có đới đứt gãy chạy dọc suốt cả dải bờ biển miền trung, có tên gọi kinh tuyến 109 độ. Đây là đới đứt gãy từ lâu, có khả năng phát sinh động đất, đồng thời là nguồn động đất có thể gây ra sóng thần. Nếu xảy ra sóng thần thì chỉ từ 15-30 phút sẽ tấn công vào bờ biển miền trung. Tuy nhiên nó không nguy hiểm như các nguồn mạnh hơn. Trên biển Đông xác định có 9-10 nguồn có khả năng gây ra sóng thần tác động trực tiếp đến Việt Nam. Nguồn nguy hiểm nhất nằm ở phía Tây của Philippines, gọi là máng biển sâu Manila. Hiện nay tất cả các công trình trọng điểm của Nhà nước như điện hạt nhân rất chú ý tới nguồn này. Các nhà khoa học đánh giá nó có khả năng gây ra động đất 9,3 độ richter. Trong trường hợp này, ở Núi Thành (Quảng Nam) nước biển dâng 22m, Nha Trang 14m. Ở Hòn Dấu, phải mất 8 giờ mới truyền đến, độ cao sóng chỉ khoảng 3m. Tại Đà Nẵng, sau 3 giờ sóng thần sẽ tấn công, độ cao sóng hơn 10m. Trên cơ sở này để lên kế hoạch sơ tán dân.
- Theo TS cần hướng dẫn người dân những kỹ năng nào để có thể sống sót nếu có động đất mạnh?
Cần phải giáo dục tuyên truyền. Chúng ta chưa có tài liệu để giảng dạy cho học sinh trong trường. Chile bị động đất mạnh nhất trên thế giới nhưng thiệt hại không đáng kể. Trong khi động đất gây sóng thần ở Sumatra (2004) đã làm gần 300.000 người chết. Do không hiểu biết nên người dân thường hoảng sợ khi động đất xảy ra. Nhiều khi cứ động đất mạnh là người dân chạy ra đường, nếu vậy sẽ chết. Phải tìm cách trú ẩn an toàn ngay trong phòng.
Ở Việt Nam, người dân vẫn chủ quan cho rằng chắc không bao giờ xảy ra động đất mạnh hay sóng thần. Mạng lưới quan trắc quốc gia có khoảng 30 trạm với máy móc, thiết bị tương đối hiện đại có kèm theo thiết bị GPS để có thể đo động đất tại các tọa độ, vị trí cần thiết. Với mạng lưới này, đã đáp ứng được yêu cầu quốc gia, có thể ghi được những trận động đất trung bình và lớn nếu nó xảy ra. Tuy nhiên không đáp ứng được yêu cầu của địa phương, lọt các trận động đất nhỏ, từ 1-2 độ. Những trận động đất nhỏ này không có khả năng gây thiệt hại tuy nhiên nó sẽ tạo nên dữ liệu đầy đủ để quan trắc thường xuyên, dự báo trong tương lai.
