Vì sao nhiều nhà máy chế biến sắn gây ô nhiễm môi trường?

Bức xúc ở một vùng quê

Ðầu tư tiền tỷ để thầu đầm Lao gần 30 ha nuôi cá, anh Nguyễn Ðức Hùng đang ăn nên làm ra với sản lượng thu hoạch chừng 20 tấn cá/năm, không ngờ lại gặp "tai bay, vạ gió". Năm 2004, lứa cá đến kỳ thu hoạch bỗng như hóa điên, cứ vùng vẫy tung tóe mặt nước rồi phơi bụng trắng đầm. Không biết do tiếc của hay sợ hãi mà vợ anh Hùng hoảng loạn, cứ cầm cuốc chạy xồng xộc trên bờ, miệng thì lảm nhảm gì không rõ. Anh Hùng kể: "Vớt đống cá nào lên, tôi lại đề nghị UBND xã đến chứng kiến và cân ngay tại bờ, 19 tấn cả thảy. Vợ tôi như hóa điên". Xác định cá chết là do nước thải từ nhà máy chế biến sắn thuộc Công ty TNHH Toàn Năng, anh Hùng kiện ra tòa. Tòa án xử Công ty Toàn Năng phải bồi thường gần 150 triệu đồng (nhưng đến nay anh Hùng mới nhận được tổng cộng 20 triệu đồng). Từ năm 2005, anh Hùng vay thêm tiền, thuê máy ủi chia đầm thành nhiều khu nuôi. Anh Hùng xác định "Phải sống chung với ô nhiễm thôi, con kiến, sao mà kiện củ khoai".

Trong lúc chúng tôi vòng ra phía sau nhà máy  chụp ảnh hệ thống nước thải của nhà máy Toàn Năng xả thẳng ra  cánh đồng, chảy vào đầm Lao, thì anh Hà Văn Trung, nhà ở đằng sau nhà máy này chạy lại bảo: "Từ ngày có nhà máy chế biến sắn, mấy đứa con nhà tôi đều bị viêm xoang nặng, lúc nào mũi cũng thò lò, chữa mãi không khỏi. Ban ngày thì ruồi bậu đầy nhà, còn buổi tối thì quơ tay ra là vơ được muỗi".

Ở xã Thanh Hà (Thanh Ba, Phú Thọ), nơi có nhà máy chế biến sắn của Công ty TNHH Toàn Năng, "tai bay, vạ gió" cũng rơi vào hàng chục hộ dân khác. Năm 2005, nước thải của nhà máy làm hàng chục ha lúa bị chết. Tháng 3-2006, tiếp tục có thêm 53 ha lúa chết. Không chỉ có vậy, từ khi nhà máy chế biến sắn hoạt động, hàng nghìn hộ dân chung quanh phải chịu mùi hôi nồng nặc bốc ra từ nhà máy, đặc biệt là ruồi và muỗi xuất hiện dầy đặc. Mùi hôi bốc ra từ nhà máy không chỉ ảnh hưởng riêng xã Thanh Hà, mà còn lan sang các xã lân cận như Xuân Cang (cách nhà máy 3-4 km) hay vùng ven thị xã Phú Thọ. Từ năm 2004 đến nay, các xã nói trên lần lượt có đơn "kêu cứu" lên các cơ quan chức năng. Ðồng chí Hà Ngọc Phúc, Chủ tịch UBND xã Thanh Hà bảo: "Chúng tôi kiến nghị nhiều lần rồi, có ăn thua gì đâu".

Từ đầu năm 2004, Sở Tài nguyên và Môi trường Phú Thọ đã thành lập đoàn thanh tra tại Công ty Toàn Năng. Kết quả cho thấy, hệ thống xử lý chất thải chưa bảo đảm yêu cầu. Các bể chứa chất thải của nhà máy có mầu đen và bốc mùi hôi thối. Kết quả xét nghiệm cho thấy, nước thải của nhà máy chế biến sắn ô nhiễm nặng, ảnh hưởng  sức khỏe con người, cây trồng, vật nuôi. Ðoàn thanh tra đã kiến nghị Công ty TNHH Toàn Năng ngừng sản xuất, kinh doanh khi chưa có giải pháp khắc phục.

Lá đơn gần đây nhất của UBND xã Thanh Hà vào cuối năm 2006, tiếp tục gửi Sở Tài nguyên và Môi trường, UBND tỉnh Phú Thọ. Thế nhưng có khả năng xã tiếp tục phải viết tiếp những lá đơn nữa, bởi đến nay, nhà máy chế biến sắn Toàn Năng vẫn  tích cực chuẩn bị cho vụ sản xuất mới (từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau). Dư luận, chính quyền và nhân dân ở đây vẫn không hiểu được tại sao các cơ quan chức năng của tỉnh Phú Thọ lại làm ngơ vụ việc này.

Không chỉ là chuyện ở một vùng quê

Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cả nước có 52 nhà máy chế biến tinh bột sắn với công suất từ 50 đến 200 tấn tinh bột/ngày/nhà máy và hơn 4.000 cơ sở chế biến thủ công (tổng công suất chế biến sắn của cả nước khoảng 3.500 tấn/ngày). Ðịa phương nào có nhà máy chế biến sắn cũng đều bức xúc về vấn đề ô nhiễm. Tại Lào Cai, nhà máy chế biến tinh bột sắn Tân An có công suất 250 tấn sản phẩm/ngày, ngay từ khi bắt đầu hoạt động (tháng 1-2006) đã gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng. Hệ thống bể chứa của nhà máy chứa hàng chục m3 bã thải, bốc mùi khó chịu cho toàn vùng với bán kính ảnh hưởng 2-4 km, ngay cả lúc nhà máy không hoạt động. Thanh tra Sở Tài nguyên và Môi trường Lào Cai lập biên bản và phạt tiền từ giữa năm 2006, năm nay có khả năng phạt tiếp. Tại tỉnh Yên Bái, hiện có hai nhà máy chế biến tinh bột sắn, đều gây ô nhiễm nguồn nước. Nhiều hộ dân có xưởng chế biến sắn cũng xả nước thải trực tiếp ra môi trường. Nhà máy chế biến sắn Vũ Linh tại huyện Yên Bình hoạt động từ năm 2004, mỗi ngày xả hơn 3.000 m3 nước thải ra hồ thủy lợi ở thôn Ba Luồn, xã Vũ Linh, khiến hồ ô nhiễm nặng và bốc mùi hôi thối nồng nặc. Còn tại Tây Ninh-địa phương có nhiều nhà máy chế biến sắn nhất trong cả nước, gần hai chục cơ sở sản xuất tinh bột sắn đều gây ô nhiễm. Có thể kể thêm hàng loạt nhà máy chế biến tinh bột sắn đã gây bức xúc tại các địa phương khác trong thời gian qua, như nhà máy chế biến sắn tại thôn Xuân Lâm, xã Hải Lâm (Hải Lăng, Quảng Trị); nhà máy tinh bột sắn tại xã Phong An (Phong Ðiền, Thừa Thiên - Huế); các nhà máy chế biến tinh bột sắn Ea Kar (huyện Ea Kar), Ðức Lộc (huyện Krông Bông), Quán Quân (huyện Cư MGar) ở Ðác Lắc. Theo một chuyên viên thuộc Cục Chế biến nông lâm sản và Nghề muối (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) thì mới có khoảng 6-7 nhà máy chế biến sắn có công nghệ và hệ thống xử lý chất thải tương đối hiện đại.

Không chỉ gây ô nhiễm môi trường, việc xây dựng các nhà máy chế biến sắn thời gian qua cũng bộc lộ nhiều hạn chế, khó kiểm soát. Việc mở rộng diện tích trồng sắn quá nhanh đã phá vỡ quy hoạch các loại cây trồng khác như mía, dứa, chè, cây ăn quả, làm tình trạng đốt nương, phá rẫy để trồng sắn gia tăng; nhiều nơi trồng quảng canh, độc canh làm đất thoái hóa nhanh. Công tác nguyên liệu không theo kịp tốc độ xây nhà máy ồ ạt dẫn đến tranh chấp nguyên liệu gay gắt tại các vùng trồng sắn.

Một điều đáng chú ý là hiện nay, do tinh bột sắn dễ tiêu thụ, các địa phương và doanh nghiệp vẫn có xu hướng tiếp tục xây dựng thêm nhà máy sắn.

Những nguyên nhân chính 

Qua tìm hiểu từ phía  các cơ quan chức năng, nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng các nhà máy chế biến sắn gây ô nhiễm môi trường là do mức đầu tư cho xử lý chất thải chưa thỏa đáng. Phần lớn dây chuyền, công nghệ tại các nhà máy chế biến sắn hiện nay đã lạc hậu, chất thải nhiều và thô hơn các dây chuyền hiện đại. Nếu đầu tư thêm hệ thống xử lý chất thải "tạm ổn" cũng "tốn" thêm 30-50% tổng chi phí xây dựng nhà máy. Kết quả làm việc với ngành tài nguyên và môi trường các tỉnh phía bắc cho thấy, hầu hết các chủ đầu tư khi lập dự án xây dựng nhà máy sắn đều có hạng mục đầu tư hệ thống chất thải. Tuy nhiên, sau đó hầu hết các hạng mục này bị lờ đi.

Cũng cần phải nói đến sự thiếu tích cực từ ngành tài nguyên và môi trường. Trách nhiệm của ngành là phải trực tiếp thẩm định hồ sơ, kiểm tra thi công hạng mục xử lý chất thải, nhưng ngành đã buông lỏng công tác quản lý, phần lớn các trường hợp kiểm tra, xét nghiệm, phát hiện cơ sở gây ô nhiễm đều xuất phát từ đơn kiến nghị của nhân dân. Và, hai phần việc duy nhất mà ngành tài nguyên và môi trường các tỉnh thường làm là xử phạt cơ sở sản xuất và đề nghị ngừng hoạt động. Tuy nhiên, theo ghi nhận của chúng tôi, sau khi bị xử phạt, các nhà máy chế biến sắn mặc dù cũng có các giải pháp khắc phục nhưng chủ yếu là tạm thời và đối phó. Ở cấp trung ương, khi chúng tôi liên hệ với Bộ Tài nguyên và Môi trường để tìm hiểu về vấn đề này, các đơn vị liên quan của Bộ cũng đùn đẩy lĩnh vực này cho nhau. Riêng đồng chí Chánh Thanh tra Bộ thì trả  lời  hết  sức  thiếu  trách nhiệm: "Chúng tôi quá ít người, và chưa có thời gian xử lý vấn đề này...".

Dư luận cho rằng, nếu các cơ quan chức năng, mà trực tiếp là các sở Tài nguyên và Môi trường có biện pháp giám sát, kiểm tra, khi sai phạm có xử lý kiên quyết, tích cực ngay từ đầu chắc chắn hậu quả ô nhiễm môi trường sẽ được kiểm soát.

Các đồng chí Nguyễn Văn Sử, Trưởng phòng Chế biến (Cục Chế biến nông lâm sản và Nghề muối); Nguyễn Trí Ngọc, Cục trưởng Cục Trồng trọt cho biết, từ năm 2002, nhu cầu tinh bột sắn và sắn khô trên thị trường tăng nhanh đã làm nhiều tỉnh, doanh nghiệp tích cực xây dựng nhà máy chế biến. Tổng công suất hiện nay của các nhà máy chế biến sắn đòi hỏi lượng nguyên liệu hơn 70% sản lượng, trong khi nhu cầu sắn cho chăn nuôi chiếm 50% tổng sản lượng sắn cả nước. Tại vùng trung du, miền núi, do tập quán trồng sắn còn lạc hậu, chưa đầu tư trồng thâm canh nhiều, cho nên năng suất sắn năm sau giảm hơn năm trước, làm thiếu nguyên liệu trầm trọng. Trong vài năm qua, mặc dù Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã có văn bản chỉ đạo các địa phương không cấp phép xây dựng mới nhà máy chế biến sắn nếu không đủ nguyên liệu, nhưng do lợi nhuận, nhiều địa phương vẫn cố tình xây dựng. Ðiển hình là Hà Tĩnh với nhà máy chế biến sắn của Công ty CP Vedan Việt Nam...

Năm 2006, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn có chỉ thị về việc sản xuất và chế biến sắn, trong đó chủ trương giảm diện tích trồng sắn từ hơn 400 nghìn ha xuống còn 350 nghìn ha để tập trung thâm canh những giống mới có năng suất cao; đề nghị UBND các tỉnh có biện pháp xử lý với những diện tích trồng sắn đã bạc màu; không cấp phép xây dựng các nhà máy chế biến sắn mới đến năm 2008. Những cơ sở chế biến không bảo đảm vệ sinh công nghiệp, gây ô nhiễm môi trường cần kiên quyết dừng sản xuất, nếu không có biện pháp khắc phục triệt để. Tuy nhiên, chỉ thị này dường như đang bị các địa phương phớt lờ. Và các nhà máy đã gây ô nhiễm môi trường vẫn tiếp tục gây ô nhiễm!