Về Hội An ăn yến

Ngay từ thế kỷ 17, tại Hội An đã hình thành làng yến Thanh Châu chuyên khai thác yến sào trên đảo Cù Lao Chàm. Tại hang Tò Vò, đảo hòn Lao, hòn Tai của Cù Lao Chàm, số lượng đàn yến làm tổ không thể kể hết, chỉ biết đội khai thác yến Hội An thu hoạch mỗi năm từ 1 - 1,5 tấn tổ.

Yến sào Hội An nổi tiếng từ xưa

Khi làm tổ, loài chim này tiết ra một lượng nước bọt trong miệng rồi kéo thành sợi nhỏ, cuộn lại thành hình vỏ sò, còn gọi là tai yến. Lúc đầu tai có màu trắng mờ, rồi trắng đục, sau trở thành “già” khoảng 10 gram. Đây là sản vật xuất khẩu chiến lược của đô thị thương cảng Hội An vào các thế kỷ trước và nay là mặt hàng xuất khẩu số một, từng chiếm trên 20% tổng thu nhập quốc dân của Hội An. Nhiều năm, yến sào được bán chủ yếu cho khách hàng tại Đài Loan, Singapore... với giá từ 3.000 - 4.000 USD/kg.

Anh Nguyễn Vân - Đội khai thác yến Hội An cho biết: “ Mỗi năm chỉ khai thác yến từ 2 - 3 kỳ, mỗi kỳ 4 - 5 ngày nhưng suốt năm phải theo dõi sự thay đổi của đàn chim. Vào đầu mỗi mùa khai thác có từ 10 - 15 người chuẩn bị ghe, thuyền, đồ đựng, tre, sào, dây thừng, chĩa, vợt và cả lương thực thực phẩm. Tháng tư là kỳ khai thác đầu tiên, mọi người dùng tre to, dài nối vào nhau thành một dàn khung trong hang, dàn cao có nơi bằng 2 - 3 cây tre ghép lại”. Tiếp theo phải leo lên đỉnh hang kiểm tra, phun nước vào vách cho tổ yến mềm ra.

Để lấy được tổ phải khéo léo, mạo hiểm treo mình trên mấy chục mét cao, thòng dây đu xuống lòng hang, lách mình qua các khe hẹp dựng đứng, nếu sơ ý là rơi xuống đáy hang sâu hoắm. Tổ yến sau khi khai thác xong  mang về làm sạch bằng cách lấy dao nhọn hoặc nhíp nhặt hết lông, phân chim, rêu và mùn đất bám. 10-15 người phụ nữ làm trong vài ngày, sau đó phân thành các loại căn cứ theo kích thước, màu sắc, khối lượng gồm: huyết, hồng, quan, thiên, bài, địa, vụn. Quý nhất là yến huyết màu đỏ máu, kế đến là yến thiên màu hơi sẫm.

Nhiều năm qua, chính quyền Hội An đã không ngừng cải tiến quy trình, phương tiện và công cụ. Các hang đều được vệ sinh trước mỗi mùa sinh sản nên môi trường làm tổ sạch sẽ, chất lượng tổ ngày càng cao; trước cửa hang được đúc bệ chắn sóng hạn chế tác động mạnh làm rơi tổ; các khe nứt trên vách đá được bịt kín tạo hang nhân tạo tránh tình trạng nước dột làm ướt tổ, ướt chim và tăng diện tích làm tổ. Hàng năm chỉ khai thác 2 kỳ thay cho 3 kỳ như trước đây làm cho số lượng chim đàn ngày càng tăng, sản lượng cũng tăng 10 - 15%.

Cơ hội được ăn... yến sào

Có thể nói, là chủ nhân của nguồn lợi to lớn này nhưng từ trước đến nay, cư dân Cù Lao Chàm và Hội An khó có thể nếm thử loại thực phẩm “xa xỉ” này.

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Chí Trung, Trung tâm quản lý bảo tồn di tích Hội An, yến sào Hội An có uy tín và giá cả cao hơn yến Bình Định, Khánh Hoà và cả Singapore chính là vì yến nấu không nát, tổ to, dày và hàm lượng dinh dưỡng siêu việt.

Trước đây, yến được ăn theo hai cách: chưng cách thuỷ với đường phèn gọi là yến ngọt, hấp cách thuỷ với nước hầm gà tơ gọi là yến mặn. Đây là một thực phẩm cao cấp, hàm lượng dinh dưỡng siêu việt, protein chiếm từ 36 đến 52%. Thực tế, 1 kg yến ở các nơi có từ 100 đến 120 tổ, yến sào Hội An chỉ 60 tổ/kg. Đây còn là một loại dược liệu chữa được nhiều bệnh nan y như lao phổi, hen, viêm xương ống, viêm hậu môn, huyết lỵ, đàm cách... Chính vì thế nó là một loại thực phẩm quý hiếm, rất đắt giá trên thị trường từ xưa đến nay, mỗi lạng yến loại 3 - yến bài hiện có giá gần 5 triệu đồng.

Ông Trương Văn Bay Phó chủ tịch UBND thị xã Hội An cho biết: “Hội An sẽ mang sản vật của địa phương ra thiết đãi du khách trong Lễ hội giỗ tổ nghề yến được tổ chức vào 2 ngày 6 và 7-4 tại Cù Lao Chàm. Du khách không chỉ được ăn yến với giá khuyến mãi mà còn có cơ hội khám phá vùng sinh thái biển đảo kỳ thú nơi đây. Lễ hội sẽ đậm tính dân gian và được đa dạng hóa bằng các dịch vụ từ yến sào”. Muốn nếm thử yến sào phải ra Cù Lao Chàm bằng tàu cao tốc trong thời gian 20 phút. Tai yến loại 3 (yến bài) sẽ được bán với giá 4.750.000 đồng/1 lạng. Đặc biệt, yến chế biến chưng hạt sen được bán giảm giá 30%. Một tiềm yến chưng hạt sen 100.000 đồng, nửa tiềm 50.000 đồng. Bên cạnh đó, du khách còn có thể uống loại rượu ngâm từ trứng yến cùng các sản vật vô giá của biển đảo như rượu hải sâm, rượu bào ngư, tôm, cua, cá, mực, cua đá, ốc, vú sao, vú nàng, rau rừng...

Lễ hội giỗ tổ nghề yến năm nay có thể nói là một sự kiện văn hóa du lịch trong chuỗi chương trình Năm du lịch quốc gia - Quảng Nam 2006 tại Hội An. Cùng với các hoạt động tế tổ nghề yến, vui hội làng chài, chợ ẩm thực món ngon Cù Lao Chàm, các doanh nghiệp du lịch Hội An tổ chức nhiều tour tham quan độc đáo như: khám phá Cù Lao Chàm - đảo xanh quyến rũ, tham quan thắng cảnh biển đảo, khu bảo tồn biển quốc gia, lặn biển khám phá lòng đại dương, xem san hô, các loài hải sản dưới biển bằng thuyền đáy kính và thúng đáy kính.

Đặc biệt, lần đầu tiên sau hơn 500 năm hình thành và phát triển, nghề khai thác yến chính thức trở thành một tour tham quan tại hang Tò Vò. Du khách đi thuyền đến hang xem nơi cư trú của loài chim yến, tìm hiểu công việc cực nhọc của công nhân Đội khai thác yến Hội An trên đảo. Đây là một nỗ lực nhằm làm mới sản phẩm du lịch, giới thiệu và bảo tồn các giá trị văn hóa độc đáo của làng nghề truyền thống tại đô thị cổ này.